X
تبلیغات
منصور پورموذن - منصور پورموذن
وبلاگ شخصی منصور پورموذن (تاریخ-ایران)

Aziz khan Mokri (Sardar kol)

One of the greatest men in Gajar period was Aziz khan. He was born in Sardasht in 1207. He spent his teenage in Sardasht and then with his elder brother Farrokh khan went to Tabriz. After his brother's death,Aziz khan tried to have relationship with courtier officials.Because of having high education , and beautiful handwriting , he was employed in Tabriz at sixth crowd with major degree. In military expedition to Harat during the reign of Mohammad shah Gajar , Aziz khan was one of the commanders with colonel degree.

At the moment of Harat besieging , Mohammad shah sent Aziz khan as an ambassador to converse with kamran Mirza in Harat.

Aziz khan was invited to Tehran when Nasereddin shah acceded to the throne and Amir kabir was prime ministry.

He was appointed as military Adjuant . In this position, he was the successor of Amir kabir in military forces. For this reason , he took important responsibilities in different events.

For example , when the Bahais revolted in Zanjan , Aziz khan was one of the distinguished men sent to Zanjan for quelling this revolution .In the thick of the fight Iran government was informed that Alexander powlich , Russian crown prince intended to come to caucasia for inspection. So Aziz khan was selected as ambassador , set out to Irvan with a friend ship letter , and a lot of expensive presents.

In 1267 Nasereddin shah with Amir kabir went on a pilgrimage holy shrines to Iraq. He appointed Bahram Mirza as successor in the capital and Aziz khan was appointed as protector of Tehran.

Aziz khan's efficiency in Marching ceremonies

In 1269 Naserddin shah instructed Aziz khan togo to Soltanieh with capital’s military and with the other militaries that came from the different parts of the country to held the marching ceremenios.

About 30000 infantry men and 10000 cavalry took part in this Marching.

Aziz khan's efficiency in this ceremony caused that shah awarded him one of his best horses as a gift. Shah’s especial interest to Aziz khan caused that Mirza Agakhan Noori became his enemy and tried to discharge him.

Political crisis between Russian and Ottoman.

In 1270 the relation ship between Russian and ottoman was strained . So General Biyidof who was one of the Russian commandors came to Nakhichevan with a lot of Russian militaries.

At this time Dalgorgi the Russian ambassador offered Nasereddin shah to send army to Azabaijan and attacked otaman. This was a private discussion between Dalgorgi and Nasereddin shah, And caused shah to decide to despatch army to Azarbaijan so he sent an army included 40000 soldiers under the commander of Aziz khan.

Mirza Agakhan's plot against Aziz khan and his deposal:

In 1273 Mirza Agakhan Noori ploted against Aziz khan and Nasereddein shah became pessimistic to him , so he dispossed Aziz khan from all of his official responsibilities. So Aziz khan had to return to Sardasht. Although Mirza Agakhan feared that Nasereddin shah to regret from this work and gave him his positions again. Mirza fazlAllah who was the agent in Azarbaijan annoyed Aziz khan because he was instructed by Mirza Agakhan.

Aziz khan's position after Mirza Agakhan's disposal.

In 1275 , Mirza Agakhan Noori and his protecters were dispossed by Nasereddin shah . After that , shah instructed to organize sixministries. He recalled Aziz khan to Tehran , gave him the military Adjuant again , gave him the title of "Sardar kol " , gave back him all of his previous positions , and also appointed him as agent of Azarbaijan.

In 1283 Mirza Mohammad khan sepahsalar was dispossed from prime ministry ,Aziz khan was recalled from Tabriz and appointed as war minister. when Aziz khan was the agent of Azarbaijan , he began to amass wealth and bought a lot of landed properties.

Mirza Gahreman Gomsheei (Moshir lashkar ) was his successor and also state accountant in Azarbaijan military.

Because of having a lot of properties in Azarbaijan Aziz khan had a special interst there and he constantly wanted to be there or wanted the agents to obey him. So if the people didn't obey him , he would try to disposs them , Because of Aziz khan's strigent measures against Feridoon Mirza (Nosrat Aldoleh) and Mirza sadeg Gayem Magam , they had to resign From their responsiblities.

In 1285 Nasereddin shah appointed Moyed Aldoleh for agent in Azarbaijan with full authority .As soon as he reached Tabriz , ordered to arrest Moshir Lashkar. Then he was obliged to pay 70000 tomans for fine.

Aziz khan said"Mirza Gahreman isn't criminal because he is my agent so I have to pay this fine ". But the statemen didn't accept the amount of fine for him and claimed that they made a mistake, and they forced Aziz khan to pay 150000 tamans for fine. Aziz khan couldn't pay this sum at all. So shah ordered to confiscate all of his properties and banished him to Soltan Abad. He was there by 1286. In 1286 Aziz khan was recalled to Tehran. Shah ordered to welcome him warmly. He respectly arrived Tehran but he wasn't given any job. When shah wanted to go to Rasht, Ordered Aziz khan to be in Qazvin in returning. It was rumour that shah is going to send him to Azarbaijan as agent.

As soon as Moayedaldoleh was in formed this news, Tried to disadvise shah's decision and sent a lot of gifts. At last he succeeded and shah disadvised it. Aziz khan was appointed as a governor in Mazandaran , because he was owner of a lot of properties in savojbolagh , he was also governor of there. Aziz khan accepted grundingly. At last in 1287 Aziz khan achieved his desire and was appointed Agent of Azarbaijan. But at that time ha had become old and unable, then he treated people with kindly. He became ill, after 20 days, died and buried in seyed Hamzeh's mausoleum. (peace beupon him).


برچسب‌ها: Aziz khan Mokri, Sardar kol, منصور پورموذن
نوشته شده توسط منصور پورموذن در ساعت 0:38 | لینک  | 

عنوان مقاله: مناسبت ها: شیخ محمد خیابانی؛ روح بیدار و حماسه خروشان آذربایجان (38 صفحه)
نویسنده : پورمؤذن، منصور
چکیده :
 شیخ محمد خیابانی‏ روح بیدار و حماسه خروشان آذربایجان

منصور پور مؤذن

*مقدمه

دروه جنبش شیخ محمد خیابانی یکی از دوره‏های سخت تاریخ ایران می‏باشد.دوره‏ای که‏ انقلاب مشروطه ایران به رغم حمایت‏های بی‏دریغ مراجع عظام نجف و ایران و جانفشانی‏های‏ توده مردم به رهبری رادمردانی چون ستار خان،باقر خان و سایر دلسوزان این مرز و بوم‏ توانسته بود نظام کهن استبدادی و خودکامگی را فرو ریزد.اما متأسفانه نتوانسته بود جامعه‏ای ایجاد نماید که آرزوی دردمندان و آسیب‏دیدگان از جور و ظلم سلاطین مستبد و خودکامه بود.

هرج و مرج و ناامنی سراسر کشور را فرا گرفته بود.در حالی که هنوز خون شهدای انقلاب

پانزده خرداد » شماره 14 (صفحه 188)

مشروطیت خشک نشده بود،کشورمان شاهد بازگشت مجدد جاه‏طلبان و سیاستمداران سر سپرده به دولت‏های استعماری بود که دوباره در جستجوی اقتدار از دست رفته خود بر روی‏ ویرانه‏های انقلاب بودند و گو اینکه هرگز انقلابی رخ نداده است.

در این آشفتگی‏های سیاسی و اجتماعی و شرایط دردناک و استبدادزده که مردم از ستم‏ فئودال‏ها و خان‏ها و نیز از تبعات ناشی از اشغال کشور از سوی بیگانگان به ستوه آمده‏ بودند،قیام‏های اصیل و مردمی پس از قرارداد 19919 همچون جنبش کلنل محمد تقی خان‏ پسیان،جنبش جنگل و جنبش شیخ محمد خیابانی به دنبال هم در عرض چند ماه رخ دادند که‏ همه رهبران این قیام‏ها آرزویی جز بازگشت امنیت،بهبود وضعیت اقتصادی و اجتماعی و استقلال و سربلندی ایران نداشتند.متأسفانه این قیام‏ها به سرعت سرکوب گردیدند و پیامدهای شکست این جنبش‏ها برقراری و تثبیت استبداد رضا خانی بود که با شعار رفع فساد، نابسامانی،ناامنی و فقر و فلاکت،سایه استبداد خود را بر سر کشورمان گسترد و به تدریج به‏ سرکوبی رهبران مذهبی و ملی پرداخت.در این مقاله سعی گردیده است به بررسی اندیشه‏ها و انگیزه‏ها و آرمان‏های شیخ محمد خیابانی و تلاش‏های وی در اعاده امنیت و یکپارچگی ایران و پیامدهای قیام با تأکید بر جنبش وی از تکوین تا پایان و جنبه ضد سکولاریزم آرمان‏های وی‏ پرداخته شود.

*بخش اول:زندگی شیخ محمد،وضعیت خانوادگی و تحصیلات وی

شیخ محمد خیابانی به سال 1297 ق در شهر خامنه واقع در ده کیلومتری شهرستان شبستر چشم به جهان گشود.تحصیلات مقدماتی را در زادگاهش گذراند.پدرش حاج عبد الحمید خامنه‏ای در داغستان تجارتخانه داشت.در نوجوانی همراه پدرش به پتروفسکی(مخاچ‏قلعه) پایتخت جمهوری خود مختار و مسلمان‏نشین داغستان رفت و مدتی را در تجارتخانه پدر به‏ کارهای تجاری و آموختن رمز و راز داد و ستد و آشنایی با شیوه‏های اقتصادی زمانه سپری

پانزده خرداد » شماره 14 (صفحه 189)

کرد.اما گرایش روحی او به آموختن علم و دانش بیش از هر چیز بود،این بود که در بازگشت‏ به خامنه،کسب و کار تجاری را رها کرد و در تبریز به سلک روحانیت در آمد.

شیخ در مدرسه طالبیه تبریز به فراگیری ادبیات عرب،منطق،اصول،فقه،نجوم،ریاضی، تفسیر،حکمت،کلام،حدیث،رجال،تاریخ و علوم طبیعی پرداخت.دوره عالی تحصیل فقه و اصول را نزد آیت اللّه ابو الحسن انگجی و هیأت و نجوم را در محضر منجم معروف میرزا عبد العلی طی کرد.

شیخ محمد خیابانی با استعداد سرشاری که داشت مراحل تحصیل را به سرعت پشت سر گذاشت و به مقام عالی رسید و بنا به رسم دیرین حوزه‏های علمیه خود به تدریس فقه،اصول‏ و نجوم و ریاضی پرداخت.از دوران طلبگی مسائل مشکل علم هیأت را خود استخراج می‏کرد و تقویم‏های رقومی می‏نوشت و به تعلیم و تربیت طلاب جوان‏تر همت می‏گماشت.شیخ با «خیر النساء»دختر آیت اللّه سید حسین حسینی خامنه‏ای معروف به«سید حسن پیشنماز» ازدواج کرد.وی امام جماعت مسجد کریم خان واقع در محله خیابان بود و به خاطر اقامتش در محله خیابان معروف و مشهور به«خیابانی»شد.گاهی نیز در مسجد جامع جنب مدرسه‏ طالبیه به جای پدر زنش حاج سید حسین خامنه‏ای نماز جماعت اقامه می‏کرد و از همان‏جا مشهورتر گردید.

می‏گویند هزار نفر در نماز جماعتش شرکت می‏کردند.بدین ترتیب شیخ از همان دوران‏ جوانی از طریق محراب و منبر و نماز و وعظ و ارشاد با مردم در ارتباط بود.1

شیخ خطیبی توانا بود و سخنان حکمت‏آمیزش که به طرز بسیار ساده و سلیس و شیرین ادا می‏شد تأثیر عمیقی در افکار مردم به جای می‏گذاشت.2

(1.)دایرة المعارف تشیع،تهران،نشر شهید محبی،1378،ص 347.

(2.)رحیم رئیس نیا،ناهید عبد الحسین،دو مبارز جنبش مشروطه،تهران،آگاه،1255،ص 194.

پانزده خرداد » شماره 14 (صفحه 190)

*بخش دوم:مبارزات خیابانی و کارنامه سیاسی وی قبل از تکوین جنبش

الف)خیابانی و نهضت مشروطه‏ در سال 1324 ق که فرمان مشروطیت به امضای مظفر الدین شاه قاجار رسید و رژیم‏ حکومتی ایران از سلطنت استبدادی به رژیم مشروطه و حکومت شورایی تغییر یافت.شیخ‏ محمد نیز زندگی جدیدی را شروع کرد.و برای خود حیات پرجنب و جوش سیاسی را برگزید. اما هنوز چند ماه از صدور فرمان مشروطیت نگذشته بود که مظفر الدین شاه در گذشت و پسرش محمد علی میرزا به سلطنت رسید.محمد علی میرزا که از آغاز نیز مخالف انقلابیون و معاند قانون و مجلس و مشروطیت بود،به زودی چهره واقعی خود را نشان داد.1

وی با پشتیبانی بریگاد قزاق تهران که آلت دست حکومت پترز بورگ و بهترین تکیه‏گاه‏ حکومت استبدادی وی بود تحت حمایت ژنرال‏های روسی همچون لیاخوف،ف.پ.واتبولسکی‏ و شاپشال به دستگیری آزادیخواهان پرداخت و به دستور وی،بریگاد قزاق به فرماندهی‏ سرهنگ لیخوف مجلس و مسجد سپهسالار را به توپ بستند و در باغشاه دستور قتل عده‏ای‏ از مشروطه‏خواهان را صادر کرد.

بدین‏گونه یک‏بار دیگر بساط قانون و مشروطیت برچیده شد و بساط استبداد و دیکتاتوری‏ مجددا گسترده گردید.2در آن دوران سیاه استبداد محمد علی شاهی و در زمانی که قوای‏ ارتجاع و قشون شاه تبریز را محاصره کرده و راه آب و آذوقه را بر روی اهالی شهر بسته‏ بودند شهید شیخ محمد خیابانی نیز به جمع مجاهدین پیوسته بود.این روحانی آزاده با همان‏ کسوت روحانیت تفنگ بر دوش می‏گرفت و در سنگرها به مبارزه با استبداد و دفاع از آزادی و مشروطیت می‏پرداخت.کسانی که در آن سنگرها حضور داشتند خاطراتی شورانگیز از (1.)عقیقی بخشایشی،مفاخر آذربایجان،قم،نوید اسلام،1378،ج 4،ص 1986.

(2.)م پارلویچ،و تویا،س.ایرانسکی،سه مقاله درباره انقلاب مشروطه ایران،ترجمه م.هوشیار،تهران،شرکت‏ سهامی کتاب‏های جیبی،1357،ص 106.

پانزده خرداد » شماره 14 (صفحه 191)

حضور شیخ نقل کرده‏اند؛از جمله آنکه روح گرم و تپنده سنگرها بود.به محض اینکه احساس‏ می‏کرد بعضی از مجاهدین بر اثر فشار سختی‏ها و تنگنایی محاصره و کمبود امکانات،روحیه‏ خود را از دست داده‏اند و نزدیک است دچار سستی فتور شوند تفنگ را بر سر دست می‏گرفت‏ و با بیان پرشور و آتشین خود،نطق‏های شورانگیزی ایراد می‏کرد و چنان در تشویق و تقویت‏ روحیه آنان می‏کوشید که یکباره اوضاع و شرایط دگرگون می‏شد.1وی پیوندی ناگسستنی با مردم گرسنه و عریان داشت و نفع خود را جدا از نفع آنان نمی‏دانست.

از جمله سخنان او برای هم‏سنگرانش این بود که می‏گفت:«ما بر ضد حکومت ارتجاعی و استبدادی قیام کرده‏ایم...هرگز نباید به خستگی و یأس تسلیم شویم،به خصوص وقتی که بار سنگین زندگی ملتی از مویی باریک آویزان شده باشد...ضمنا طوری رفتار نمایید که شرافت‏ تاریخی برایمان حاصل شود و قاطبه ملت ایران با امتنان و تشکر بگویند تبریز ایران را نجات‏ داد.2

ب)خیابانی و انجمن ایالتی

در دوره استبداد صغیر و محاصره تبریز،حزب اجتماعیون عامیون پی به مقام ارجمند مذهبی،علمی و سیاسی شیخ برد و او را به عضویت انجمن ایالتی آذربایجان برگزید.انجمن‏ ایالتی در طول جنگ‏های یازده ماهه(1326-1327 ق)نقش مهم و حکومتی داشت و امور آذربایجان اعم از اداری،سیاسی،اجتماعی،اقتصادی،نظامی و فرهنگی را اداره می‏کرد و شیخ‏ از اعضا مهم آن بود.به طوری که در محاصره تبریز شیخ فقد برای یافتن راهی مسالمت‏آمیز و اجتناب از خونریزی و نیز به منظور جلوگیری از کینه‏توزی و عناد عین الدوله که در باسمنج‏ نشسته و راه آذوقه را بر مردم بسته بود بارها جهت مذاکره با عین الدوله به باسمنج رفت.

(1.)عقیقی بخشایشی،همان،ص 1986.

(2.)رحیم رئیس نیا،همان،ص 196.

پانزده خرداد » شماره 14 (صفحه 192)

کسروی در کتاب تاریخ مشروطه خود این موضوع را چنین عنوان کرده است:

چون عین الدوله یک مرد بنامی بود و خود از دورن با دل محمد علی میرزا دشمنی داشت، مشروطه‏خواهان گاهی امید می‏بستند که بتوانند او را به سوی خود بکشند و از این رو رشته گفتگو را با او نمی‏بریدند.لیکن در آن میان دانسته شد که عین الدوله نه کسی‏ است که به مشروطه گراید و در گفتگوها جز سخنان دورنگی از او دیده نمی‏شد. راستش آن بود که انجمن ایالتی از گرایش او به مشروطه ناامید گردیده می‏خواست‏ یک‏بار رشته را ببرد و در همین زمینه نامه‏ای از زبان توده نوشته شد و روز آدینه‏ نوزدهم شهریور(14 شعبان)که روز جنگ با سپاه ماکو می‏بود و شهر گرفتاری سختی‏ می‏داشت.چهار تن از سردستگان که شیخ محمد خیابانی،میرزا محمد تقی طباطبایی و سید حسین خان عدالت و میرزا حسین واعظ می‏بودند آن را برداشته همراه نماینده‏ سیاسی انگلیس آهنگ باغ صاحب دیوان کردند تا به گفتگو بپردازند.1

از جمله اقدامات شیخ در کنار سایر رهبران انجمن ایالتی که جانشین مجلس متحله شورای‏ ملی در آذربایجان شده بود تلاش در جهت بهبود وضعیت مردم در اقداماتی نظیر تثبیت نرخ‏ نان و گوشت،اصلاح مقیاسات و تعقیب محتکران و مصادره اجناس ذخیره انبارداران محتکر بود و از سوی دیگر با هوشیاری و دقت تمام اعمال محمد علی میرزا و دیگر دشمنان داخلی و دسیسه‏های بیگانگان را می‏پاییدند و به موقع واکنش‏های لازم و مناسب نشان می‏دادند.2

ج)خیابانی و نمایندگی مجلس شواری ملی در دوره دوم

پس از خلع محمد علی شاه از سلطنت و انتخابات مجلس دوم از طرف دولت جدید اعلان شد و در آذربایجان نیز شروع به انتخابات گردید.شهید خیابانی که دارای محبوبیت عامه بود با (1.)احمد کسروی،تاریخ مشروطه ایران،تهران،امیر کبیر،1362،ص 747.

(2.)رحیم رئیس نیا،ناهید عبد الحسین،همان،ص 199.

پانزده خرداد » شماره 14 (صفحه 193)

اکثریت آرا به سمت نمایندگی آذربایجان در دوره دوم انتخاب و به تهران عزیمت نمودد.1

دیدگاه ایشان در مورد ویژگی‏های یک مجلس بدین حالت بود که:

ما مجلسی می‏خواهیم که نمایندگان دلخواه مردم در آن نشسته و با آلام و احتیاجات‏ دموکراسی آشنا باشد،نه یک دام خیانت و تزویر که در دارالخلافه تهران گسترانیده‏ باشد.

تحلیلی بر سیاست روس و انگلیس در ایران در این برهه زمانی

سیاست‏های مزورانه انگلیس و به ویژه شخص ادوارد گری،وزیر خارجه وقت انگلستان،بعد از قرارداد 1907 بین روسیه و انگلستان این جنبه مسأله را روشن‏تر می‏سازد که انگلستان با کمال وضوح خنجر به دست در صحنه ایران وارد عمل گردید.بوروکرات‏ها،سرمایه‏داران و بانکداران انگلیس هربار به جای دارو،زهر به خورد ایرانیان می‏دادند و با تهدید سرنیزه‏های‏ روس تزاری آنان را مجبور به خوردن زهر می‏کردند.شادی و سرور مردم بعد از اخراج‏ محمد علی شاه و اعلان مشروطیت برای بار دوم و طلوع آفتاب آزادی در افق‏های ایران دیری‏ نپایید.

سیاست‏های خصمانه دولت روسیه تزاری مبنی بر بازگرداندن دوباره محمد علی شاه به‏ سلطنت همچنان ادامه داشت.چنانچه در 18 ژوئیه 1911 محمد علی شاه با کشتی روسی به نام‏ «کریستوفوس»از راه دریای خزر وارد گمش‏تپه می‏شود و با تشکیل اردویی شروع به حمله به‏ ایران می‏کند.حکومت ایران یادداشت اعتراض شجاعانه‏ای به دول انگلیس و روس می‏فرستد و آنان را مسئول پشتیبانی از شاه مخلوع می‏شمارد.در این اثنا انگلستان،مدعی آزادیخواهی، به واحدهای هندی دستور می‏دهد برای تصرف نقاط مهم جنوبی ایران بسیج شوند.حکم‏ تصرف اصفهان(منطقه روسی)و شیراز و بوشهر(منطقه بیطرف)نیز به این واحدها صادر (1.)علی ربانی خلخالی،شهدای روحانیت شیعه در یکصد ساله اخیر،قم،مکتب الحسین،ص 145.

پانزده خرداد » شماره 14 (صفحه 194)

می‏شود.روسیه با صرف نظر از اصفهان و منطقه بیطرف جنوبی آزادی عمل را در مناطق‏ شمالی به دست می‏آورد.توقف نیروهای روس و انگلیس و عملیات بی‏شرمانه و غیر قانونی‏ آنان در ایران مردم را نسبت به آینده بیمناک می‏کرد.این بیم و هراس در بیانات رسمی دولت‏ هنگام امتناع مجلس دوم(در دوم نوامبر)نیز منعکس شده بود.در این بیانیه گفته شده بود: «امید داریم تشویش و کدورت مردم که در نتیجه توقف نیروهای خارجی در ایران حاصل شده‏ است با مذاکراتی که فعلا جریان دارد هرچه زودتر رفع شود.»در این باره به طور قطع وعده‏ داده‏اند تا هرچه زودتر به این تشوریش پایان داده شود.روزنامه روسی«نوویه و رمیا»به این‏ نطق از روی عصبانیت جواب داد.این روزنامه در مقاله‏ای سراپا استهزاآمیز چنین نوشته بود:

حکومت ایران می‏تواند نطق و خطابه‏ها به هم ببافد،در عین حال نمی‏تواند نه تنها آسایش و امنیت دخلی بلکه جان و مال اتباع خارجی مقیم ایران را تأمین کند.اهالی‏ بیطرف و ساکت ایران اردوی روس را نه با تشویش و کدورت بلکه با امتنان و تشکر استقبال نموده‏اند.به نظر ما نطق رسمی دولت ایران عمل خصمانه‏ای نسبت به روسیه‏ تلقی می‏شود.1

شیخ محمد خیابانی،حزب دموکرات و التیماتوم روسیه

شیخ محمد خیابانی که در مجلس دوم به دقت وضعیت سیاسی و تحولات کشور و سیاست‏های بین‏المللی را مد نظر داشت،وارد فراکسیون دست چپ شد و عضو مهم تشکیلات‏ فرقه دموکرات ایران گردید.2

مجلس دوم جهت بهبود وضعیت مالی و اداری کشور مرگان شوستر امریکایی را برای‏ اصلاح امور مالی و دستیارش لکوفر،برای اصلاح خزانه‏داری و مسیو پرنی فرانسوی برای‏ (1.)م.چاولویچ،و.تویا،س.ایوانسکی،همان،ص 88-94.

(2.)علی ربانی خلخالی،همان،ص 145.

پانزده خرداد » شماره 14 (صفحه 195)

اصلاح دادگستری و یالمارسن سوئدی را برای اصلاح ژاندارمری استخدام نمود.1

این اقدامات که باعث لطمه شدیدی به منافع روسیه تزاری در ایران بود سبب گردید روز چهارشنبه هفتم آذر 1290 ش برابر با هفتم ذیحجه 1329 ق طی التیماتومی از دولت ایران سه‏ چیز درخواست نمود:

1.مستر شوستر و مستر لکوفر از کارهای ایران برکنار باشند.

2.دولت ایران پس از آن کسی را از بیگانگان برای کارهای خود بدون رضایت روسیه و انگلستان استخدام نکند.

3.هزینه آمد و رفت لشگرکشی روس‏ها را که به رشت و انزلی لشگر آورده بودند تعهد و بپردازد.

دولت روسیه برای دادن پاسخ ایران 48 ساعت فرصت قائل شده بود.در غیر این صورت‏ تهدید کرده بود که نیروهای سالدات و قزاق به سوی قزوین پیشروی خواهند کرد.2

واکنش شیخ در برابر التیماتوم روسیه

انتشار خبر التیماتوم،تهران را تکان سختی می‏دهد.زن و مرد،کوچک و بزرگ به کوچه‏ها می‏ریزند.مدارس تعطیل می‏گردد،بازاریان و کسبه دست از کار می‏کشند،وزارتخانه‏ها و تجارتخانه‏ها تعطیل می‏شوند.حالا دیگر جنگ بین استبداد و مشروطه مطرح نیست بلکه‏ سرنوشت یک ملت مطرح است.هزاران نفر در میدان بهارستان،میدان مجلس،مسجد سپهسالار و خیابان‏های اطراف گرد هم می‏آیند.حزب دموکرات با شعار«چو ایران نباشد تن‏ من مباد»مردم را که چون اقیانوسی بر آشفته بود،به جانبازی در راه وطن دعوت می‏نماید. شیخ محمد خیابانی در این اجتماع عظیم با صدایی رسا چنین عنوان کرد:

(1.)جلال الدین مدنی،تاریخ سیاسی معاصر ایران،دفتر انتشارات اسلامی،1361،ج 2،ص 67.

(2.)علی آذری،قیام شیخ محمد خیابانی،بنگاه مطبوعاتی صفی علیشاه،1354،ص 23.

پانزده خرداد » شماره 14 (صفحه 196)

ملتی که شش هزار سال سابقه استقلال دارد،به این آسانی از استقلال خود صرف نظر نخواهد کرد.زیرا استقلال هر ملتی شرافت اوست.اگر نتوانیم کشور خود را نجات دهیم‏ و شرافتمندانه زندگی کنیم لااقل در راه وطن جان خواهیم داد.زیرا در چنین مواقع‏ خطرناک و حساس زنده ماندن محو شدن است...

بعد از این سخنرانی،چنان شور و هیجانی در حاضران پدید آمد که فریاد«پاینده باد ایران، زنده باد خیابانی»تا مدتی پس از پایان سخنرانی در هوا طنین‏افکن شد.

(به تصویر صفحه مراجعه شود) ساعت 30/10 روز جمعه هفتم آذرماه(هفتم ذیحجه 1329)مجلس دوم جهت مذاکره و اخذ تصمیم تشکیل جلسه می‏دهد.

پانزده خرداد » شماره 14 (صفحه 197)

حالا موقع آن است که نمایندگان این دوره نیز مانند نمایندگان دوره اول،ارزش وجودی‏ خود را آشکار کنند.وثوق الدوله،وزیر امور خارجه،صورت التیماتوم را قرائت می‏کند و در آخر اظهار می‏نماید که هیأت وزرا راهی جز تسلیم و رضا در پیش ندارند تا نظر نمایندگان‏ ملت چه باشد؟چند لحظه سکوت مرگبار مجلس را فرا می‏گیرد.هیأت حاکمه با استعمارگران‏ همدست شده بود.ناگاه صاعقه صدایی استوار و مصمم سکوت مرگبار مجلس و بهت و حیرت‏ و بلاتکلیفی نمایندگان را از هم شکافت.

بعضی سؤالاتی است که جواب آنها از زمان‏های بسیار قدیم داده شده و احتیاج به‏ جواب مجددی ندارد.چنانچه اگر از ملتی سؤال شود آیا حاضر هستی آزادی و استقلالت‏ را از دست بدهی؟مسلما در جواب خواهد گفت:هیچ قدرتی حق ندارد آزادی و استقلال‏ مرا،سلب کند.امیدوارم دولت روس التیماتوم ظالمانه خود را پس بگیرد و ملت ایران را از خود نیازارد.

این فریاد دردمند ملت زجردیده ایران‏ بود که از گلوی فرزند قهرمان خود خیابانی خارج می‏شد.پس از این‏ سخنرانی سایر نمایندگان به خیابانی‏ تأسی جستند،در مضار قبول التیماتوم‏ داد سخن دادند و به استثنای یکی دو نفر بقیه نمایندگان به دشمن شمالی آن پاسخ‏ را دادند که به یک توده نومید و پامال‏ شده می‏شایست،همه نمایندگان‏ خواهش‏های روس را برگردانیدند.پس از این واقعه،نام خیابانی زبانزد عام و خاص شد؛چراکه فرو رفتن در کام نهنگ‏ ملتی که شش هزار سال سابقه‏ استقلال دارد،به این آسانی از استقلال خود صرف نظر نخواهد کرد.زیرا استقلال هر ملتی شرافت‏ اوست.اگر نتوانیم کشور خود را نجات دهیم و شرافتمندانه زندگی‏ کنیم لااقل در راه وطن جان خواهیم‏ داد.زیرا در چنین مواقع خطرناک و حساس زنده ماندن محو شدن است.

پانزده خرداد » شماره 14 (صفحه 198)

جنوبی و خرد شدن در زیر دندان خرس شمالی را به وطن‏فروشی ترجیح داده بود.

سرانجام دولت مشروطه مجلسی را که با شجاعت افتخارآمیز دست رد بر سینه نامحرم زده‏ بود، به زور سرنیزه درش را قفل می‏کند و دستگاه مشروطه را بر می‏چیند و نمایندگان را تهدید می‏کند،که اگر در جایی اجتماع کنند و سخنی برخلاف تصمیم دولت بر زبان بیاورند به‏ شدت مجازات خواهند شد.ضمنا برای جلوگیری از تظاهرات مردم،در شهر حکومت نظامی‏ برقرار می‏کردند.این اقدامات نقطه عطفی در کشور ما به حساب می‏آمد.زیرا تمام زحمات هفت‏ ساله آزدیخواهان به هدر رفت و چرخ‏های نهضت مشروطه از حرکت ایستاد و مردم منکوب‏ شدند و از آزادی و مشروطه جز اسمی و پوستی باقی نماند.در این ایام یأس‏آور که ترس‏ تبعید و شکنجه و مرگ بر قلب شجاع‏ترین افراد مستولی شده بود خیابانی در سبزه میدان‏ تهران در میتینگ عظیمی،قریب یک ساعت و نیم علیه دولت وطن‏فروش سخنرانی می‏کند و مردم را مجددا برای احیای آزادی و برقراری مشروطه حقیقی که به بهای خون هزازان جوان‏ برومند و غیور به دست آمده بود دعوت به قیام می‏نماید.در این اثنا افراد پلیس یپرم خان به‏ حسب دستور وثوق الدوله برای دستگیری خیابانی وارد سبزه‏میدان می‏شوند،لیکن شیخ به‏ یاری طرفداران خود به موقع از مهلکه جان سالم به در می‏برد و پس از دو ماه زندگی مخفیانه‏ در تهران به همراه خانواده‏اش عازم مشهد می‏شود و از راه روسیه به تبریز مراجعت می‏کند.

پس از اولتیماتوم،روسیه تزاری به فکر تجزیه دوباره آذربایجان می‏افتد تا شاید قسمتی از سرزمین‏های اشغالی را که در اثر شکست خفت‏بار در جنگ پرت آرتور از ژاپن از دست داده‏ بود،جبران کند.بدین منظور علاوه بر نیروی قبلی عده زیادی سالدات به آذربایجان گسیل‏ می‏دارند.شغالان کتک‏خورده پرت آرتور در اینجا به صورت گرگ درنده‏ای در می‏آیند.عده‏ای‏ از مجاهدین تبعید می‏گردند و آنهایی که پایداری می‏کنند به پای دار کشیده می‏شوند.انجمن‏ ایالتی با خاک یکسان می‏شود.روس‏ها به منظور توجیه تجزیه آذربایجان در افکار عمومی‏ جهان و سرکوبی آزادیخواهان صمد خان شجاع الدوله را به والی‏گری آذربایجان انتخاب‏ می‏نمایند.در چنین اوضاعی خیابانی به تبریز می سد.لیکن به اصرار دوستان در تبریز اقامت

پانزده خرداد » شماره 14 (صفحه 199)

نمی‏کند و مجددا راهی دیار بیگانه می‏شود و مدتی در پطروفسکی نزد عموی خود می‏ماند.1

اقدامات سیاسی شیخ محمد خیابانی پس از برچیده شدن سلطه روس‏ها و صمد خان‏ شجاع الدوله از آذربایجان

شیخ پس از بازگشت از پطروفسکی به علت فشار بیش از حد روس‏ها و حاج صمد خان‏ شجاع الدوله شرایط را جهت مبارزه مناسب ندید و با بینش سیاسی خاص خود تشخیص داد که در این شرایط هر اقدامی از سوی آزادیخواهان به قلع و قمع و نابودی آنها خواهد منجر شد.پس به اقتضای شرایط سکوت پیش گرفت و به شغل پدری یعنی تجارت و داد و ستد پرداخت.پس از شروع انقلاب روسیه و برکناری صمد خان در تاریخ هشتم رجب 1335 ق برابر 30 آوریل اولین مقاله شیخ با نام مستعار م-ح تحت عنوان«چه باید کرد؟تکیه‏گاه خونخواران‏ از پا در افتاده،نور حقیقت خواهد تابید»،منتشر گردید.در این مقاله خیابانی با اشاره به اصل‏ هفتم قانون اساسی اعلام می‏کند که وقت آن شده است اصول و قوانین مقدس مشروطیت به‏ مجرای خود بیفتد.وی در این مقاله اجرای قوانین و احیای مشروطیت را خاطرنشان کرد.

تشکیل مجدد فرقه دموکرات و انتشار روزنامه تجدد

در همان موقع در آذربایجان نیز نهضت آزادیخواهان شروع به فعالیت کرد و تشکیلات فرقه‏ دموکرات که پنج سال تعطیل بود از نو تأسیس شد و در اندک مدتی شعبه‏های آن در تمام‏ نقاط دور و نزدیک آذربایجان دایر گردید.در همان اوان،خیابانی و دوستانش موفق شدند یک‏ کنفرانس ایالتی برگزار کنند.در این کنفرانس 480 نفر از نمایندگان شهر تبریز و ولایات مختلف‏ آذربایجان دعوت شده بودند.آنها از میان خود یک کمیته ایالتی انتخاب کردند که شهید خیابانی هم جزو آن کمیته بود.در آن موقع شهید خیابانی علاوه بر همه فعالیت‏هایش،امتیاز (1.)رحیم رئیس نیا،ناهید عبد الحسین،همان،ص 207-212.

پانزده خرداد » شماره 14 (صفحه 200)

روزنامه‏ای را هم به نام تجدد دریافت کرد که مدت 5 سال تحت نظر و مدیریت وی منتشر می‏شد.در این روزنامه،مقالاتی شیوا و پرشور نوشته می‏شد که به تنویر افکار مردم،ترویج‏ مسلک خیابانی و یارانش و خدمت به معارف کشور و ملت می‏پرداخت.شیخ محمد خیابانی،در آن هنگام با کمک و همراهی چند تن از دوستان و همرزمانش دست به توسعه تشکیلات فرقه‏ دموکرات زد و همان زمان به اصلاحات اساسی در تبریز و آذربایجان پرداخت که یکی از نتایج آن پایه‏گذاری تشکیلات ژاندارمری در آذربایجان بود.وی و دوستانش موفق شدند در مدتی کوتاه،حدود پانصد ژاندارم تربیت کنند که تحت ریاست آقا سید حسین خان یاور فعالیت‏ می‏کردند و قرار بود این قوای نظامی هرچه زودتر توسعه یابد و نیرویی برای دفاع از حیثیت‏ آذربایجان در مقابل تجاوزات و ستمگری‏ها،تشکیل دهد.1

تشکیل کمیسیون‏های مختلف جهت رفع مشکلات مردم به ویژه در زمان قحطی

به دنبال وقایعی نظیر تاراج و غارت بازارها و مغازه‏ها و خانه‏های مردم ارومیه توسط آسوری‏های بومی به همراه باقی‏مانده سالدات‏های افسار گسیخته تزاری و حمل اشیای غارت‏ شده با ارابه‏های صلیب سرخ به خارج از شهر،غارت قره داغ توسط حسینکلوها و شاهسون‏ها، غارت میانه توسط مقتدر نظام و نیز قحطی و خشکسالی و احتکار گندم و سایر مایحتاج مردم‏ توسط انبارداران محتکر،مرحوم خیابانی شروع به اقدامات زیر می‏کند.

الف)تشکیل کمیسیون آذوقه:

این کمیسیون گندم و جو را از دهات جمع‏آوری می‏کرد و به صورت آرد در اختیار سنگک‏پزی‏ها قرار می‏داد و نان به بهای بسیار ارزان به افراد بی‏بضاعت فروخته می‏شد.

ب)کمیسیون کوی‏ها:

برای اینکه ثروتمندان نتوانند از نان«کمیسیون آذوقه»استفاده کنند و همچنین به جهت اینکه‏ (1.)عقیقی بخشایشی،همان،ص 1988.

پانزده خرداد » شماره 14 (صفحه 201)

کارهای این کمیسیون در مسیر درست جریان پیدا کند تشکیل گردید.

ج)کمیسیون اعانه:

این کمیسیون موظف بود مخارج کمیسیون‏های اعانه و کوی‏ها و دیگر کارهای ضروری را از ثروتمندان دریافت و تأمین کند.این کمیسیون پول‏های بزرگی از مردم می‏گرفت که بسیاری‏ به دلخواه و برخی از ترس می‏دادند.

د)دار المساکین:

این محل برای نگهداری بینوایان به وجود آمد.مخارج این سازمان به وسیله کمیسیون اعانه‏ تأمین می‏شد.

در سایه رهبری صحیح خیابانی،جریان امور در تمام سازمان‏هایی که نام برده شد به‏ اندازه دقیق و درست بود که امکان هیچ‏گونه دزدی،اختلاس،سوء استفاده و ارتشا به کسی‏ داده نمی‏شد.مسلم است که اگر کوشش‏های انسانی خیابانی و حزب تحت رهبری او نبود، هزاران نفر از این بحران نجات نمی‏یافتند.

عکس‏العمل خیابانی در برابر انتخاب عین الدوله به صدر اعظمی

در آبان 1296 ش عین الدوله،صدر اعظم مستبد زمان استبداد و فرمانده قشون ارتجاع و خودکامگی در محاصره شهر تبریز و قاتل هزاران جوان آزادیخواه،به مقام صدارت عظمی‏ رسید.چنین شخصی با چنان سوابق ننگین اکنون در صدر دولت مشروطه قرار می‏گیرد و افراد خائنی چون وثوق الدوله و امین الملک و قوام السلطنه را به عنوان وزیر وارد کابینه خود می‏کند به محض اطلاع از روی کار آمدن چنان دولتی،در آذربایجان آتش اعتراض زبانه‏ می‏کشد.میتینگ عظیمی با شرکت پانزده هزار تن از آزادیخواهان در تبریز تشکیل می‏گردد.در این میتینگ خیابانی و نوبری و چند نفر دیگر در مورد ماهیت اعضای کابینه سخنرانی می‏کنند و اعلام می‏دارند که دولت عین الدوله را که تظاهر روح استبداد در کالبد مشروطه می‏باشد به‏ رسمیت نمی‏شناسند و آذربایجان زمام امور کشور را به دست افراد وطن‏فروشی چون‏

پانزده خرداد » شماره 14 (صفحه 202)

وثوق الدوله نمی‏تواند بسپارد و موارد زیر را به عنوان درخواست آذربایجان به مرکز تلگراف‏ می‏کند:

-کشور از روی اصول صحیح دموکراسی اداره می‏شود.

-اصول دیپلماسی مخفی متروک شود و ملت و افکار عمومی از مسائل جاری سیاسی‏ استحضار کامل حاصل نماید.

-یک کابینه ملی متشکل از عناصر صالح شناخته شده روی کار آید.

-بلافاصله اعلان انتخابات مجلس شورای ملی در ایالات انتشار یابد.

-حکم انتخاب انجمن ایالتی صادر شود.

سرانجام اعتراضات تبریز عین الدوله را مستأصل کرد و بعد از 3 ماه در دی‏ماه 1296 از صدر اعظمی برکنار شد.

اشغال تبریز توسط دولت عثمانی و دستگیری خیابانی

در شعبان 1337 ق،سربازان عثمانی به بهانه تنبیه آسوری‏ها به آذربایجان سرازیر شدند و پس از اشغال آن به غارت انبارهای غله و آذوقه اهالی دست زدند.خیابانی برای جلوگیری از رفتار غیر انسانی قشون عثمانی،با سرکردگان آنان ملاقات کرد ولی عثمانی‏ها دست از غارت‏ برنداشتند.در این اثنا،ترک‏ها با تشکیل جمعیتی به نام اتحاد اسلام در صدد بر می‏آیند نقشه‏ منحوس خود یعنی تجزیه آذربایجان را عملی سازند.مکرم الملک نایب الایاله وطن‏فروش‏ آذربایجان مجری خیالات خام پان ترکیست‏ها می‏شود و در مقام آزار و تبعید میهن‏پرستان‏ بر می‏آید.مخالف شجاعانه خیابانی و سایر فرزندان غیور آذربایجان،با افکار پلید عثمانی‏ها شروع می‏گردد.پان ترکیست‏ها برای برداشتن سد راه مقصود خود،خیابانی،بادامچی و چند نفر دیگر را دستگیر می‏کنند و در راه ارومیه زندانی می‏نمایند.پس از دو ماه که عثمانی‏ها مجبور به تخلیه ارومیه می‏شوند و به موصل عقب‏نشینی می‏کنند،آنها را نیز به زندان قارص‏ یکی از شهرهای عثمانی تبعید می‏نمایند.مرحوم خیابانی و همراهانش به مدت پانزده روز در

پانزده خرداد » شماره 14 (صفحه 203)

قارص زندانی بودند و بعد از آن بنا به ملاحظات و پیشامدهای سیاسی آزاد شدند و به تبریز بازگشتند.1

*بخش سوم:زمینه‏های جنبش خیابانی

انتخابات مجلس چهارم:صدارت وثوق الدوله قرارداد 1919 و بقای آن در گرو همان‏ قرارداد منحوس بود.زمینه این قرارداد از مدتها پیش طرح‏ریزی شده بود و وثوق الدوله‏ داوطلب شد به هر قیمتی شده است آن را بر ملت ایران تحمیل کند.پس از شش سال فترت با ظاهر فریبنده‏ای درصدد آغاز انتخابات بر آمد تا به یک تیر دو نشان زده باشد.نخست‏ می‏خواست به مردم وانمود کند که او باعث بستن مجلس دوم و ایجاد فترت نبوده است.با وجودی که گوشت و استخوانش در دستگاه استبدادی پرورش یافته متظاهر به‏ مشروطه‏خواهی شده بود و دیگر گذراندن قرارداد از مجلس چهارم طبق تعهد خصوصی خود در نزد سفارت انگلستان بود.بدیهی است برای گذراندن یک چنین قرارداد ایران بر باد ده، معلوم بود چه نوع وکلایی باید انتخاب شوند.وکلایی که فاقد عرق ایرانیت و حس وطن‏پرستی‏ باشند.طبق برنامه‏ای که برایش معین کرده بودند موجبات مسافرت شاه را به لندن فراهم‏ ساخت تا لااقل یک تصدیق ضمنی با یک موافقت تلویحی در قصر بوکینگهام از شاه بگیرند. وی ابتدا شاه را روانه کرد و سپس شروع به مخابره تلگراف به ولایات و حکام نمود.با تمام‏ تشبثاتی که کارکنان مخفی و سری وثوق الدوله در امر انتخابات تبریز به کار بردند توفیقی‏ وافی و کافی نصیبشان نشد.در مردادماه 1298 ش کار شمارش آرا پایان یافت و شیخ محمد خیابانی به همراه پنج شخص دیگر که از فرقه دموکرات بودند توانستند 6 نماینده از 10 نماینده‏ تبریز را به مجلس بفرستند.نگرانی از تشکیل یک فراکسیون قوی به رهبری خیابانی و ایستادگی وی در برابر تصویب قرارداد 1919،وثوق الدوله را ناچار کرد با دستپاچگی‏ (1.)رحیم رئیس نیا،ناهید عبد الحسین،همان،ص 232-236.

پانزده خرداد » شماره 14 (صفحه 204)

محمد ولی خان سپهسالار اعظم،والی ایالت آذربایجان،را برای مذاکره حضوری به تهران‏ احضار نماید.1

عزیمت شیخ به تهران به منظور آگاهی از نیات دولتمردان و چگونگی قرارداد 1919

در اثنای انتخابات،متن قرارداد 1919 بین دولت وثوق الدوله منتشر شد.بر اساس این‏ قرارداد اختیار کامل امور مالی و گمرکی و نظامی ایران در اختیار مستشاران انگلیسی قرار می‏گرفت و ایران عملا به صورت تحت الحمایه انگلستان در می‏آمد.دموکرات‏های آذربایجان به‏ رهبری خیابانی بر ضد این قرارداد وارد عمل شدند و روزنامه تجدد،ارگان دموکرات‏ها، نوشت:

تا زمانی که قرارداد به تصویب مجلس نرسیده،ورق‏پاره‏ای بیش نیست و اعتباری‏ ندارد.2

خیابانی به تهران رفت تا با رجال کشور درباره پیامدهای زیان‏بار آن قرارداد استعماری‏ صحبت کند.در تهران از طرف وثوق الدوله شصت هزار تومان به او پیشنهاد شد که ساکت‏ بنشیند و مخالفت نکند.خیابانی تازه متوجه شد که در تهران بسیاری از رجال سیاسی با گرفتن حق السکوت لب از لب باز نمی‏دارند.این بود که مأیوسانه از تهران به تبریز بازگشت و ماجرا را به اطلاع مردم و آزادیخواهان رسانید.3

لغو انتخابات آذربایجان و انحلال حزب دموکرات از جانب وثوق الدوله

شکست دولت آنگلوفیل و موفقیت حزب خیابانی در انتخابات تبریز،آتش خشم وثوق الدوله‏ را دامن می‏زند.اگر خیابانی و سایر نمایندگان آزادیخواه تبریزبه مجلس پا می‏گذاشتند،تمام‏ (1.)علی آذری،همان،ص 220-222.

(2.)محمد حسن رجبی،علمای مجاهد،تهران،مرکز اسناد انقلاب اسلامی،1382،ص 202.

(3.)دایرة المعارف تشیع،همان،ص 348.

پانزده خرداد » شماره 14 (صفحه 205)

امیال میهن‏فروشی او را نقش بر آب می‏کردند.بدین جهت تصمیم می‏گیرد این حزب را منحل‏ سازد و ضرب شستی به رهبر آن،خیابانی،نشان دهد.ولی وثوق الدوله غافل بود که خیابانی‏ از آن بیدها نیست که با این بادها بلرزد.خیابانی مرگ را پذیرا می‏شود ولی شکست را هرگز.1

اعزام ماژور لئوپولد بیورلیگ سوئدی به ریاست نظمیه آذربایجان از جانب وثوق الدوله

وثوق الدوله برای اجرای مقاصد شوم خود،افسران نظمیه و کارمندان اداره مالیه آذربایجان‏ را به جرم اینکه نتوانسته‏اند در انتخابات تبریز خواست‏های او را بر آورند از کار برکنار می‏کند.2

احمد کسروی در تاریخ هیجده ساله آذربایجان به این موضوع اشاره می‏کند و می‏نویسد:

ماژور لئوپولد بیورلینگ را که یکی از سرکردگان سوئدی بود برای سرشهربانی‏ آذربایجان برگزیدند و چنین پیدا بود بیور لینگ اداره تبریز را به هم زده آن را از نو خواهد ساخت.این آگاهی در تبریز مایه رنجش سران شهربانی گردید آنان را به تکان‏ آورد،زیرا بسیاری از آنان سال‏ها در آن راه زیسته و کوشیده بودند و اکنون‏ می‏بایست بیکار گردند و در پی کار دیگری باشند.در همان روزها یک آگاهی دیگری‏ رسید و آن اینکه ترجمان الدوله پیشکار مالیه آذربایجان گردیده و او نیز پنجاه شصت‏ تن می‏آورد که اداره مالیه تبریز را به هم زده از سر نو بسازد و این نیز مایه رنجش‏ کارکنان مالیه گردید و آنان نیز به تکان آمدند.از آن سوی این رفتار دولت یک گونه‏ بدخواهی آذربایجانیان شمرده می‏شد و زبان همگان را به گله و بدگویی از دولت باز می‏داشت.3

(1.)رحیم رئیس نیا،ناهید عبد الحسین،همان،ص 243.

(2.)همان،ص 234.

(3.)احمد کسروی،تاریخ هیجده ساله آذربایجان،تهران،امیر کبیر،1384،ص 861.

پانزده خرداد » شماره 14 (صفحه 206)

تشکیل مجلس محلی تبریز و انتخاب شیخ محمد خیابانی به ریاست آن

روز جمعه 22 اسفند 1298 برابر 20 جمادی الثانی 1338،دموکرات‏های تبریز و نمایندگان‏ حوزه‏های تشکیلات شهر تبریز در ساختمان تجدد اجتماع کردند و مجلس محلی را منتعقد ساختند و بدین لحاظ برای بار دیگر یک لرزه غیرت،شجاعت،تهور و فداکاری در وجود آنان‏ ایجاد گردید.شیخ محمد خیابانی در این مجلس به اتفاق آرا به ریاست مجلس انتخاب شد. اتحاد عمومی آرا حائزین در انتخاب شیخ به ریاست مجلس،حاکی از تجلی و تجسم روح‏ یگانگی و صمیمیت بود.

روز هشتم فروردین 1299 ش بیاننیه‏ای از طرف کمیته مجلس محلی تبریز،مبنی بر اتحاد و نظم دموکرات‏ها و همکاری همه آزادیخواهان میهن‏دوست ایرانی خطاب به آزادیخواهان و هموطنان صادر گردید.1

*بخش چهارم:آغاز جنبش و وقایع پیرامون آن

واقعه روز سه‏شنبه 17 فرودین سال 1299 ش:

در این روز خیابانی این پیشوا و عالم بزرگ دینی تصمیم نهایی خود را به منظور رهایی‏ وطن از دست اجنبیان خارجی و عمال سرسپرده داخلی آنان می‏گیرد.رادمردان آذربایجان‏ دوباره در جهت احیا عظمت ایران و برچیدن دستگاه ظلم و ستم بپا می‏خیزند.ستمگری‏های‏ ماژور بیور لینگ و دار و دسته وی سبب نارضایتی شدید مردم می‏گردد.احمد کسروی در کتاب تاریخ هیجده ساله آذربایجان وقایع این روز را چنین نقل می‏کند:

روز سه‏شنبه هفدهم فروردین(16 رجب)هنگام پسین در حیاط تجدد جنب و جوشی‏ پدیدار بود و پیروان خیابانی یک به یک یا دسته به دسته در آنجا گرد می‏آمدند.این‏ دستور از خیابانی داده شده بود که همه در آن هنگام با تفنگ یا تپانچه به حیاط تجدد (1.)علی آذری،همان،ص 245.

پانزده خرداد » شماره 14 (صفحه 207)

بیایند و چون انبوهی از آنان گرد می‏آمدند فرمان رسید که یک دسته از ایشان بروند و از کلانتری نوبر میرزا باقر را کشیده بیاورند.با این فرمان یک دسته از همانا پنجاه یا شصت تن بیش نمی‏بودند،آهنگ کلانتری نوبر کردند میرزا باقر را خواستند.کلانتری‏ ایستادگی نمود و در میان اندک کشاکشی رفت،در این گیر و دار سردار انتصار رئیس‏ نظام به آنجا رسید و دستور داد تا درخواست شورشیان را بپذیرد.این کشاکش به‏ فیروزی خیابانی و همراهانش پایان یافت و مایه نیرومندی آنان گردید.

خیابانی و همراهانش آن شب در عمارت تجدد بسر بردند.فردا چون روز شد گروه‏ انبوهی از دموکرات‏ها و مجاهدان و دیگر به آهنگ همدستی و برخی برای تماشا گرد آمدند. در این روز شاگردان دبیرستان‏ها به بازار ریخته و بازاریان را به بستن دکان برانگیختند و سپس به قویون میدانی رفته چوبه دار را که از زمان نایب الایالتی مکرم الملک بازمانده بود، کنده و آتش زدند.1

اخراج ماژور بیور لینگ و دار و دسته‏اش

خیابانی و یارانش مردم را بر انگیختند که به شهربانی ریزند و زندانیان را بیرون آورند و بیور لینگ و همراهان او را از اداره بیرون کنند و چون مردم بدین‏سان به شهربانی تاختند. بیور لینگ و همراهانش در کار خود درماندند و چاره جز بیرون رفتن ندیدند.به ویژه که امین‏ الملک نایب الایاله که از درماندگی و ناتوانی سر رشته را گم کرده بود،دستور فرستاد که‏ ماژور بیور لینگ و همراهانش ایستادگی ننمایند و از اداره بیرون روند و آنان به ناچار این‏ دستور را به کار بستند.بیور لینگ و همراهانش در شهر نماندند و آهنگ واسمنج کردند که از آنجا با سیم تلگراف با تهران گفتگو کنند.2

باید خاطرنشان ساخت که انتصاب عین الدوله به ایالات آذربایجان و دکتر امین الملک مرزبان‏ (1.)احمد کسروی،تاریخ هیجده ساله آذربایجان،همان،ص 865.

(2.)همان،ص 868.

پانزده خرداد » شماره 14 (صفحه 208)

به معاونت او و سیعد الحکما به ریاست دفتر ایالتی و سایرین،آتش این قیام را مشتعل‏تر ساخت.

صدور بیانیه مهم هیأت اجتماعات در روز 19 فروردین 1299

اجتماع آزادیخواهان،یک هیأت مدیره ویژه‏ای برای اداره کردن اجتماع برگزید و این هیأت‏ روز پنجشنبه 19 فروردین بیانیه‏ای انتشار داد،این بیانیه حائز اهمیت فراوان و فوق العاده مهم‏ بود.متن بیانیه که به فارسی و فرانسه انتشار یافت به شرح ذیل بود:

آزادیخواهان شهر تبریز،به واسطه تمایلات ارتجاعی که در یک سلسله از اقدامات ضد مشروطیت حکومات محلی تجلی می‏نمود و در مرکز ایالت آذربایجان،با یک طرز اندیشه بخشی قطعیت گرفته بود،به هیجان آمده،با قصد اعتراض و پروتست شدید و متین قیام نموده‏اند.آزادیخواهان تبریز اعلام می‏کنند که تمامت پرگرام آنان عبارت‏ است از تحصیل یک اطمینان تام و کامل از این حیث که مأمورین حکومت،رژیم آزادانه‏ مملکت را محترم و قوانین اساسیه را که چگونگی آن را معین می‏نماید به طور صادقانه‏ مرعی و مجرا دارد.آزادیخواهان،کیفیت فوق‏العاده باریک و وضعیت حاضره را تقدیر کرده مصمم هستند که نظم و آسایش را،به هر وسیله باشد،برقرار دارند.در دو کلمه‏ پروگرام آذربایجان عبارت از این است:برقرار داشتن آسایش عمومی،از قوه به عمل‏ آوردن رژیم مشروطیت

تبریز پنجشنبه 19 حمل 1299-رجب 1338-هیأت مدیره اجتماعات.

چون عمال حکومت دولتی بر اهمیت قیام واقف نبودند و رویه‏ای را پیش گرفتند که جنبه‏ لاقیدی و لاابالی‏گری داشت،به این لحاظ باز هم آزادیخواهان مداخله مستقیم و قطع رابطه را بیشتر احساس می‏نمودند.لذا هیأت مدیره اجتماعات نمایندگان خود را نزد کنسول‏های دول‏ خارجی اعزام و آنان ار از مرام آزادیخواهان که فقط دائر به حفظ آسایش و امنیت عمومی و تأمین زمینه اجرای قانون اساسی بود،مسبوق و مستحضر ساختند.

هیچ نوع آثار عصبانیت و تنگی حوصله در اجتماعات آزادیخواهان مشهود نبود.دموکرات‏ها

پانزده خرداد » شماره 14 (صفحه 209)

با یک خونسردی فوق‏العلاده‏ای بر جریان واقع و حوادث نظارت می‏کردند.یک روح فوق العاده‏ و صمیمی در تبریز حکمفرما بود.اجتماعات تجدد به طور منظم و مرتب هر روز ادامه می‏یافت. از صبح تا عصر و پاسی از شب،عده بسیاری از آزدیخواهان به عمارت تجدد آمد و رفت‏ می‏کردند و در صحن عمارت اثبات وجود می‏نمودند.تبلیغات و تعلیمات در این روزها عاری از هرگونه اظهارات هیجان‏انگیز بود.این تعلیمات فقط به منظور تنویر افکار آزادیخواهان و تحکیم امور انتظامی و پرورش انضباط داده می‏شد.همه این امور تحت سرپرستی و مباشرت‏ عملی و ریاست و نظارت خیابانی در آمد.1

ورود عین الدوله به آذربایجان

وثوق الدوله در نظر داشت به هر وسیله ممکن هرجا که ندای آزادیخواهی و مخالفت با نیات‏ خود را بشنود با تعیین حکام مستبد به سرکوبی جنبش‏ها بپردازد.لذا عین الدوله را با آن همه‏ سابقه بدنامی در سرکوبی مجاهدان در دوران مشروطیت در محاصره تبریز،به والی‏گری‏ آذربایجان منصوب نمود و وی به روز 30 فروردین 1299 وارد تبریز شد قبل از ورود عین الدوله به تبریز هیأت اجتماعات شرایط ذیل را برای ورود عین الدوله به تبریز اعلام کرد که‏ پس از موافقت وی با این شرایط،هیأت اجازه ورود او را به تبریز دادند.

1.شاهزاده عین الدوله نباید با سوار و پیاده وارد شهر شود.

2.مأمورین سوئدی بدون شرط از باسمنج به تهران مراجعت کنند.

3.شاهزاده از تهران اعتباری درخواست کند و آن وجه را با نظر ملت به مصرف برسانند.

4.آقای امین الملک نایب الایاله به تهران مراجعت کنند،سمت ایشان را به آقای حاج‏ ساعد السلطنه واگذار کنند.

5.ریاست دفتر به عهده آقای سریع القلم محول شود و آقای سعید الحکما به تهران مراجعت‏ (1.)علی آذری،همان،ص 263-265.

پانزده خرداد » شماره 14 (صفحه 210)

کنند.

6.در آتیه شاهزاده هیچ کاری را نباید بدون موافقت جمعیت تجدد انجام دهند.

مرحوم خیابانی در این روزها در عمارت تجدد نطق‏هایی مبنی بر اصلاحات لازم و تغییر مأموران ناصالح ایراد می‏کردند.درجه مخالفت ایشان با کابینه قرارداد به حدی بود که اصلا دولت وثوق را به رسمیت نمی‏شناخت و نسبت به عمل قرارداد،نطق‏های مشروحی ایراد نمودند.1

کشته شدن کنسول آلمان در تبریز

در ماه‏های آخر جنگ جهانی اول یک‏ کنسول آلمانی به نام کرت وسترو با افزار جنگی و قورخانه بسیار به تبریز آمد.همانا این افزار و قورخانه را برای‏ عثمانیان آورده بود ولی چون همان روز گفتگوی آشتی به میان آمد و جنگ از میان برخاست کرت وسترو افزار را به‏ عثمانیان نداد و در کنسولخانه در انبار چید و نگهداشت.

مکرم الملک که نایب الایاله می‏بود در اثر فشار انگلیسی‏ها به او نامه‏ای نوشت و خواستار تحویل افزار و قورخانه گردید. کنسول گردن نگذاشت و چنین پاسخ داد خیالات خیابانی عالی‏تر از آن بود که‏ با الغای حکومت و معاهده‏ وثوق الدوله آرام بگیرد.او یک‏ حکومت ملی حقیقی می‏خواست. شیخ محمد خیابانی هنوز فشار پنجه استعمار را روی حلقوم ملت‏ ستمدیده ایران احساس می‏کرد و نیک می‏دانست که منابع نفتی‏ سراسر کشور در انحصار شرکت‏های‏ انگلیسی است و کالاهای انگلیسی‏ تمام بازارهای ایران را قبضه کرده‏ است.لذا به منظور احقاق حق مردم‏ ایران به مبارزات آزادیخواهانه خود ادامه داد.

پانزده خرداد » شماره 14 (صفحه 211)

که اگر بخواهند زورآزمایی کنند قورخانه را آتش زده و همه را پیرامون‏ها را به هوا خواهد پرانید.کرت وسترو آسوده نمی‏نشست و این زمان کمونیستی از خود نشان می‏داد و کسانی‏ از تبریزیان بر سرش گرد آورده و به کوشش‏هایی می‏پرداخت.وی در صدد بود که یک روزی‏ با تفنگ و بمب و مترالیوز بیرون ریزند و در شهر آشوبی برپا گردانند و اداره‏ها را به دست‏ گیرند و آیین بلشویکی را روان گردانند.از این رو شیخ در اندیشه از میان بردن او می‏برد. زیرا برخی از مخالفان خیابانی به کنسولگری پناهنده شده و در آنجا نوشته‏هایی به زیان‏ خیابانی می‏نوشتند و در شهر می‏پراکندند.از این رو خیابانی دستور داد که یک دسته پاسبان‏ در پیرامون کنسولخانه نگهبان ایستند و کسی را به آنجا راه نداده و هرکه را بیرون می‏آید دستگیر گردانند.این رفتار به کنسول آلمان بر می‏خورد.از جمله روز چهارشنبه سیزدهم‏ خرداد نامه‏ای از او به شهربانی رسید که اگر تا فردا نیمروز پاسبان‏ها را برندارند در زمان به‏ کار خواهد برخاست.از این‏رو خیابانی بسیج کاردیده،کسانی را از تیراندازان مجاهدان به‏ آنجا فرستاد که در پشت‏بام‏ها جا گرفتند و آماده ایستادند.خوبیش در اینجا بود که کارکنان‏ کنسولخانه پیروی از کنسول نمی‏کردند و فرمان از او نمی‏بردند.این بود که در پنجشنبه‏ چهاردهم خرداد 1299 کنسول به تنهایی در پشت‏بام به جنگ و شلیک می‏کوشید.در اینجا بود که یکی از تیراندازان او را آماج گردانیده با یک تیری که ازدهانش زد از پایش انداخت و بدین‏ سان جنگ پایان یافت.1

ترک آذربایجان توسط عین الدوله و خانواده ولیعهد و تهی شدن آذربایجان از نمایندگان دولت

عین الدوله که با خواری بسیار به شهر در آمده و در عالی قاپو نشیمن گرفته بود و خیابانی‏ کارکنان خود را به گرداگرد او گماشت که کسی به نزدش آمد و شد ننماید و فرصت‏ فرمانروایی به او داده نشود.عین الدوله از درماندگی و بیکارگی به این خواری و زبونی تن در (1.)احمد کسروی،تاریخ هیجده ساله آذربایجان،همان،ص 884.

پانزده خرداد » شماره 14 (صفحه 212)

داده و آرام نشسته بود در این هنگام چون ولیعهد در تهران می‏زیست و شمس العماره یا عالی قاپو که کاخ پادشاهی و نشیمنگاه‏های ولیعهدهای ایران بود و زنان و بستگان او می‏نشستند،خیابانی خواست آنها را بیرون کند و آنجا را نشیمنگاه خود و کانون جنبش گرداند و به زنان ولیعهد دستور بیرون شدن داد و روز سوم تیرماه را برگزید که از تجدد به آنجا روند.زنان ولیعهد و پیرامونیان او یک کاروانی بستند و چون عین الدوله نیز نه کاری از پیش‏ می‏برد و نه سودی بر می‏داشت و از درنگ در تبریز نتیجه‏ای ندیده در آهنگ رفتن می‏بود.او هم با پیرامونیان خود با باسمنج رفت و از آنجا همگی همراه گردیده کاروان بزرگی پدید آوردند و رو به تهران روانه گردیدند.بدین‏سان تبریز از نمایندگان دولت تهی گردید و کسی‏ که در برابر قیام ایستادگی نماید،نماند.1

تغییر نام آذربایجان به آزادیستان

وقتی دولت کمونیستی جمهوری آذربایجان موضوع تجزیه آذربایجان ایران و الحاق آن را به جمهوری بلشویکی آذربایجان مطرح کرد خیابانی برای جلوگیری از این توطئه‏ها،با پیشنهاد اسماعیل امیر خیزی که از سران دموکرات‏ها بود نام آذربایجان را به آزادیستان تغییر داد.2

ارتباط جنبش خیابانی و نهضت جنگل

شیخ محمد خیابانی به منظور تحکیم روابط با سایر نهضت‏های آزادیخواه حاجی آخوند را به عنوان نماینده مخصوص خود به نزد میرزا کوچک خان فرستاد.حاجی آخوند پیام آن‏ روحانی انقلابی را ابلاغ نمود.پیام این روحانی روشنفکر،برقراری ارتباط فیمابین قیام‏ آذربایجان و گیلان و پیشروی به سوی هدف مشترک بود.فعالیت شیخ محمد خیابانی نیز در (1.)همان،ص 887.

(2.)دایرة المعارف تشیع،همان،ص 349.

پانزده خرداد » شماره 14 (صفحه 213)

جهت ایجاد یک تحول اساسی در سیستم حکومتی ایران و رفت موانع آزادی دور می‏زد و حصول چنین آرزویی را از طریق نزاکت بی‏ثمر می‏دانست و چون به عمق مسأله و افکار حکومت‏های وقت پی برده،لذا نیل به هدف را جز از طریق انقلاب نمی‏جست.شیخ محمد خیابانی،حایج آخوند را برای هماهنگ شدن با پیشوای نهضت جنگل و تلاش مشترکشان در تغییر وضع و پیشروی به سوی تهران به نزد جنگلیان فرستاده بود متأسفانه حاجی آخوند بعد از ابلاغ رسالت خود در زیده بر اثر بیماری درگذشت و به علت گرفتاری‏های جنگلی‏ها امکان برقراری ارتباط مقدور نگشت.1

برکناری وثوق الدوله و فرار وی به اروپا

در چنین شرایطی قرارداد 1919 از هر جهت مورد تهاجم قرار گرفت و انگلستان با تمام‏ علاقه‏ای که به این قرارداد داشت از تصویب آن توسط مجلس ایران مأیوس شد.اصولا وضع‏ طوری بود که کسی در ایران جرأت حمایت از آن را نداشت.در روسیه پیروزی انقلاب روسیه‏ و رابطه‏اش با ایران موجب شده است که انگلیس نتواند مانند گذشته از سیاست تسلط آشکار پیروی کند لذا در صدد یافتن راه جدید بود.همین که روشن شد تصرف ایران و تبدیل آن به‏ یکی از اقمار انگلستان شدنی نیست بر آن شدند با تحکیم ایران همچون دولتی مستقل به‏ رهبری حکومتی گوش به فرمان از منافع آنها بهتر دفاع شود،لذا وثوق الدوله بعد از آن همه‏ خیانت به ملت ایران از کار برکنار و بدون تأمل از راه همدان،کرمانشاه و بغداد عازم اروپا شد و یا به عبارتی دیگر فرار کرد.2

انتخاب مشیر الدوله به نخست‏وزیری

مشیر الدوله«میرزا حسن خان پیر نیا»در 18 شوال 1338 بر روی کار آمد و در 28 همان‏ (1.)ابراهیم فخرایی،سردار جنگل،جاویدان،1357،ص 371.

(2.)جلال الدین مدنی،همان،ج 2،ص 97.

پانزده خرداد » شماره 14 (صفحه 214)

ماه اعلام داشت که قرارداد 1919 موقوف الاجرا خواهد بود تا وقتی که برای مجلس شواری‏ ملی عرضه و تصویب گردد.در ماه دیقعده هیأت مشاوران نظامی انگلیس به استثنای کلنل‏ اسمایس از تهران بیرون رفتند و مفتش مالی انگلیس هم استعفا داد و در همان ایام قوای‏ انگلیس مشهد را ترک گفت و به هندوستان بازگشت.

مشیر الدوله،مهدیقلی خان هدایت جهت سرکوبی نهضت شیخ محمد خیابانی به ایالت‏ آذربایجان برگماشت.1مشیر الدوله با آنکه اجرای قرارداد 1919 را مسکوت می‏گذارد ولی‏ نمی‏تواند رودرروی امپریالیسم انگلستان بایستد.وی چون مانند وثوق الدوله منفور مردم‏ نبود،انگلستان بهتر می‏توانست در پشت کرسی صدارتش پنهان شود و خواست‏های‏ استعمارگرانه خود را پیش ببرد.بعد از روی کار آمدن مشیر الدوله،نهضت آزادیستان همچنان‏ ادامه پیدا می‏کند،زیرا خیالات خیابانی عالی‏تر از آن بود که با الغای حکومت و معاهده‏ وثوق الدوله آرام بگیرد.او یک حکومت ملی حقیقی می‏خواست.شیخ محمد خیابانی هنوز فشار پنجه استعمار را روی حلقوم ملت ستمدیده ایران احساس می‏کرد و نیک می‏دانست که منابع‏ نفتی سراسر کشور در انحصار شرکت‏های انگلیسی است و کلاهای انگلیسی تمام بازارهای‏ ایران را قبضه کرده است.لذا به منظور احقاق حق مردم ایران به مبارزات آزادیخواهانه خود ادامه داد.2

*بخش پنجم:پایان جنبش خیابانی‏ انتخاب مخبر السلطنه(مهدیقلی خان هدایت)به ایالت آذربایجان

قبل از پرداختن به اقدامات مخبر السلطنه در آذربایجان،بررسی پیشینه وی هرچند به‏ صورت مختصر ضروری به نظر می‏رسد.بررسی کارنامه سیاسی وی هزار چهره بودن وی‏ (1.)ملک الشعرای بهار،تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران،تهران،امیر کبیر،1357،ج 1،ص 255.

(2.)رحیم رئیس نیا،ناهید عبد الحسین،همان،ص 255.

پانزده خرداد » شماره 14 (صفحه 215)

را بر همگان آشکار می‏سازد.زمانی که سرپرست کارهای پستی بود به جرم حیف و میل و سوء استفاده از بروات به دستور وزیر پست زندانی می‏شود.در بحبوحه اختلاف مجلس اول‏ با محمد علی میرزا،رل میانجی را بازی می‏کند و به اصطلاح با گرگ دنبه می‏خورد و با چوپان‏ گریه سر می‏دهد.در کابینه نظام السلطنه مافی والی آذربایجان می‏شوند و چون در تبریز شور آزادیخواهی و موقعیت مناسب مجاهدان را می‏بیند،آزادیخواه از آب در می‏آید.چون هوا را پس می‏بیند،فرار را بر قرار ترجیح می‏دهد و راه دیار فرنگ را پیش می‏گیرد.پس از فتح تهران‏ از طرف فاتحین به حکومت آذربایجان منصوب می‏گردد.این بار با اشاره روسیه و انگلستان‏ درصدد خلع سلاح مجاهدان بر می‏آید و عرصه را بر آزادیخواهان تنگ می‏کند و عده‏ای از آنها را تبعید می‏کند و در دور کردن سردار و سالار ملی از تبریز نقش اساسی بازی می‏کند.در گرماگرم بحران التیماتوم به سمت والی فارس به آن دیار می‏رود و در اثر خوش‏خدمتی‏ها به‏ انگلیسی‏ها در سرکوب جنبش‏های ضد انگلیسی موجبات رضایت انگلیسی‏هار ا فراهم‏ می‏آورد.1

به شهادت رسیدن خیابانی و پایان جنبش

مخبر السلطنه برای خفه کردن قیام و آزادی از تهران رهسپار در نیمه ذیحجه سال 1338 وارد تبریز شد.وی بدون مأمور و محافظ مسلحی وارد تبریز گردید تا کسی گمان بد نبرد. مخبر السلطنه به علت اقامت شیخ در عالی قاپو به ناچار در منزلی در شمشکلان اقامت کرد.وی‏ در نهان با رئیس قزاقخانه تبریز که یک کلنل روسی بود تماس گرفت و طرح براندازی قیام و حکومت خیابانی را ریخت و منتظر فرصت ماند.زمانی که بسیاری از نیروهای مسلح قیام‏ برای دفع اشرار به مناطق مختلف از جمله قراه داغ رفتند،فرصتی فراهم شد و در سپیده‏دم‏ یکشنبه 21 شهریور 1299 قزاق‏های مسلح به دستور و تبانی مخبر السلطنه و کلنل روسی به‏ (1.)همان،ص 259.

پانزده خرداد » شماره 14 (صفحه 216)

تبریز ریختند و شهر را به تصرف خود در آوردند.

(به تصویر صفحه مراجعه شود) خانه‏های آزادیخواهان و طرفداران خیابانی را غارت کردند و آتش زدند و برخی از آنها را کشتند.خیابانی چون حمله قزاق‏ها را دید خود را از پنجره به کوچه انداخت و همسرش اسلحه‏ را به او داد و او به خانه همسایه‏اش«شیخ حسنعلی میانجی»رفت.شیخ حسنعلی پیشنهاد کرد

پانزده خرداد » شماره 14 (صفحه 217)

که به نزد مخبر السطنه برود و وساطت کند ولی خیابانی نپذیرفت و چون اصرار شیخ‏ حسنعلی را دید،برخاست تا برود.شیخ حسنعلی او را در آغوش گرفت و نگذاشت.خیابانی‏ قول داد که اگر قزاق‏ها به خانه او حمله کنند.در آن خانه تیراندازی نکند.فردای آن روز،بعد از ظهر 22 شهریور 1299(ذیحجه 1338)قزاق‏ها از مخفیگاه خیابانی مطلع شدند و به خانه‏ شیخ حسنعلی ریختند.خیابانی از زیرزمین خانه،اسماعیل قزاق و افراد مسلح او را می‏دید و می‏توانست همه را با شلیک گلوله از پای در اندازد ولی به احترام قولی که به صاحبخانه داده‏ بود تیراندازی نکرد.اسماعیل قزاق از پنجره زیرزمین،خیابانی را دید و بلافاصله چند تیر به‏ سوی او خالی کرد.خیابانی پس از ناله خفیفی به زمین افتاد و به شهادت رسید.1قزاقان‏ جنایتکار به کشتن شیخ قناعت نکردند و بازویش را با شاشقه قطع کردند و جنازه‏اش را با بی‏احترامی بیرون کشیده و در روی یک نردبان کوچکی گذاشته و با هلهله شادی به دربار مخبر السلطنه آوردند.بدین ترتیب یکی دیگر از شهیدان بزرگ اسلام،سربلند و سرخ‏کفن به‏ صف دیگر شهدا پیوست و آزاده‏مردی با ترجیح مرگ بر تسلیم،ورقی تابناک بر تاریخ‏ «شهیدان فضیلت»بیفزود.

*بخش ششم:تحلیلی بر جنبش شیخ محمد خیابانی و جنبه ضد سکولاریسم آن

تحلیل برخی مورخان با استفاده از مرامنامه حزب دموکرات مبنی بر انفکاک کامل قوه‏ سیاسی از قوه روحانی،این زمینه را فراهم آورده است که به جنبش شهید خیابانی جنبه‏ سکولاریسم بدهند و نیز این جنبش را متمایل به تجزیه آذربایجان بدانند.در این بخش سعی بر این است که با تبیین افکار و اقدامات شیخ جنبه‏های سکولاریسم آن بررسی گردد.ابتدا (1.)دایرة المعارف تشیع،همان،ص 347.

پانزده خرداد » شماره 14 (صفحه 218)

لازم است واژه سکولار و ویژگی‏های آن به طور مختصر مورد بررسی قرار گیرد.

برای سکولاریسم Secularism در مشتقات مربوط به آن در زبان فارسی معادل‏های‏ فراوانی به کار برده شده است.در ترجمه سکولاریسم:دنیاپرست،اعتقاد به اصالت امور دینوی،غیر دین‏گرایی،نادینی‏گری،جدا شدن دین از دنیا،دنیویت،دنیوی‏گری،روشنفکری‏ غیر مذهبی،مذهب جدایی دین از سیاست(حکومت)به کار برده شده است.1

آنچه از مقالات شیخ در روزنامه تجدد و یا از مطالب یاران نزدیک وی همچون مرحوم‏ محمد علی بادامچی در کتاب شرح حال و اقدامات شیخ محمد خیابانی و یا از نطق‏های شیخ‏ استنباط می‏گردد و مورد اتفاق نظر بسیاری از صاحب‏نظران می‏باشد و این است که شیخ به‏ عنوان یک عالم و مصلح دینی و یک رهبر قرآنی و روحانی انقلابی،اندیشه‏ای جز استقرار بخشیدن به احکام اسلام و بسط عدالت قرآن و تشکیل یک حکومت اسلامی نداشته است.

یاران او مردم فراوانی که به دنبال او می‏رفته‏اند روشن بوده است که خیابانی میخواهد با از بین بردن نفوذ بیگانگان و قطع کردن دست خائنان داخلی و دادن جهت اجتماعی و اصلاحی به جامعه به طرف یک حکومت ملی-اسلامی گام بردارد و از این‏رو هم خود می‏دانسته است و هم یاران او می‏دانسته‏اند که وقتی رشته را به دست آورد هر نیکی را که بخواهد و موافق احکام اسلام و نوامیس قرآن تشخیص دهد در توده پدید خواهد آورد.1

مقصود از حکومت اسلامی،حکومتی است که قوانین آن بر اساس اراده تشریعی خداوند سبحان تنظیم شده و به اجرا در می‏آید و حاکمان این حکومت به اراده تشریعی خداوند عهده‏دار این منصب هستند.بنابراین برای رسیدن به اراده خداوند متعال باید از متد و روش‏ علمی پذیرفتنی پیروی کرد.پس حکومت دینی حکومتی است که قوانین آن با خدا و دین او (1.)حمید پارسانیا،«سکولاریسم و معنویت»،فصلنامه تحصصی علوم سیاسی،قم،مؤسسه آموزش عالی باقر العلوم، ش 32،زمستان 1384،ص 7.

(2.)محمد رضا حکیمی،بیدارگران اقالیم قبله،تهران،نشر فرهنگ اسلامی،ص 159.

پانزده خرداد » شماره 14 (صفحه 219)

ارتباط دارد و شاخصه حداقلی حکومت سکولار این است که به اراده خدا و دین او بی‏ارتباط است.1

چگونه میتوان به جنبش یک عالم دینی همچون شیخ محمد خیابانی که با اتکا به تکلیف الهی‏ و مکتب انبیایی خویش ادامه راه پیامبران و امامان و برای استقرار بخشیدن به دین خدا و نجات جامعه به پا می‏خیزد و دست به اصلاحات و اقدمات می‏زند نسبت ضد دینی داد.

بعد از رسیدن دوره غیبت کبری،عالمان آگاه و متعهد شیعی خویشتن را با مسئولیتی‏ سنگین روبه‏رو دیدند.آن کار،حفظ دین خدا در سطح عملکرد اجتماع و سیاست‏ها و قدرت‏ها و نیز در سطح نشر و تعلیم و انتقال فرهنگ و همچنین در سطح حفظ آن در ذهن جامعه و دل و قلب توده‏ها و ملت‏ها بود.شهید خیابانی به عنوان یکی از مظاهر مسلم یک عالم شیعی در صدد تحقق آرمان‏های والای مذکور بود.بدین سبب جای تعجب نیست که تنگ‏نظران و حسدورزان‏ در صدد باشند افکار شیخ را برخلاف افکار و اقدامات وی نشان دهند.مخالفان شیخ کسانی‏ بودند که نمی‏توانستند تلاش و اندیشه او را برای ایجاد قدرت یک دینی است تحمل کنند و از سوی دیگر نمی‏پذیرفتند یک عالم روحانی یک نهضت اصلاحی بزرگ را به سامان برساند. بنابراین خرده‏گیری‏های آنها از روی شک و حسد و تنگ‏نظری بوده است.2

خیابانی و یکپارچگی ایران

در رد اتهام تجزیه‏طلبی شیخ محمد خیابانی کافی است و به اظهارات چند تن از مورخان که‏ نسبت به اقدامات و افکار شهید خیابانی نظر مساعدی نداشتند اشاره گردد!احمد کسروی در کتاب تاریخ هیجده ساله آذربایجان در مورد شیخ اظهار می‏دارد:

خیابانی همچون بسیاری از دیگران آرزومند نیکی ایران می‏بود و یگانه راه آن را به‏ (1.)عسکری سلیمانی امیری،«تقابل حکومت اسلامی و حکومت سکولار»،فصلنامه تحصصی علوم سیاسی،قم، مؤسسه آموزش عالی باقر العلوم،ش 32،زمستان 1384،ص 873.

(2.)محمد رضا حکیمی،همان،ص 161.

پانزده خرداد » شماره 14 (صفحه 220)

دست آوردن سر رشته‏داری(حکومت)می‏شناخت و از سوی دیگر پس از بهم خوردن‏ امپراطوری روس ترکی‏زبانان قفقاز در باکو و آن پیرامون‏ها جمهوری کوچکی‏ پدید آورده آن را«جمهوری آذربایجان»نامیده بودند.آن سرزمین نامش در کتاب‏ها«آران» است.ولی چون این نام از زبان‏ها افتاده بود و از آنسوی بنیادگذاران آن جمهوری امید و آرزوشان چنین می‏بود که با آذربایجان یکی گردند،از این‏رو این نام را برای‏ سرزمین و جمهوری خود برگزیده بودند.آذربایجانیان که به چنان یگانگی خرسندی‏ نداشته و از ایرانی‏گری چشم‏پوشی نمی‏خواستند از آن ناگذاری قفقازیان سخت‏ رنجیدند و چون آن نامگذاری شده بود و گذشته بود کسانی می‏گفتند:بهتر است ما نام‏ استان خود را دیگر گردانیم،همانا پیشنهاد آزادیستان،از این راه بود،هرچه هست‏ خیابانی آن را پذیرفت.1

حامد الگار در مقابله نیروهای مذهبی در ایران قرن بیستم به این مطلب اذعان می‏کند که:

جنبش خیابانی گرچه محدود به آذربایجان بود.اما قصد جدایی‏طلبی نداشت،بلکه‏ بازتابی از جنبش مشروطه‏خواهان بود که اهدافی میهن‏پرستانه داشت و بنیان عاطفی‏ آن اسلامی بود.2

مهدی مجتهدی در کتاب رجال آذربایجان در عصر مشروطیت ذکر می‏کند:

در ایام قیام همواره صحبت از تمامیت ایران است،زبان فارسی زبان محبوب و رسمی‏ است گو اینکه نطق‏ها به ترکی است.شعار حزب جمله«آذربایجان جزء لاینفک ایران‏ است»می‏باشد.3

اگر خیابانی یاغی بود،چرا مخبر السلطنه منکر قتل او می‏شود و به اصطلاح نعل وارونه‏ می‏زند و در کتاب خاطرات و خطرات خود چنین وانمود می‏کند که خیابانی خودکشی کرده‏ است.مگر یک نفر یاغی نباید کشته شود؟مگر دفع یک نفر«متجاسر»افتخارآور نیست؟اگر (1.)احمد کسروی،همان،ص 873.

(2.)حامد الگار،نیروهای مذهبی در ایران قرن بیستم،ترجمه عباس مخبر،تهران،طرح نو،1375،ص 276.

(3.)مهدی مجتهدی،رجال آذربایجان در عصر مشروطیت،تهران،زرین،1377،ص 136.

پانزده خرداد » شماره 14 (صفحه 221)

خیابانی تجزبه‏طلب بود،چرا قاتل رجاله پس از آن همه بی‏احترامی به نعش خیابانی چپاول و غارت و ویران کردن خانه او و جلوگیری از برگزاری مجلس سوگواری و...با وقاحت و بی‏شرمی اذعان می‏کند:

منزل خیابانی را دادم تعمیر کردند،اثاثیه برای اولادش تدارک دیدم،حقوق برای‏ اولادش خواستم،شش هزار تومان از هر محل نزد ناظم الدوله جمع شده بود به اولادش‏ دادم،جعبه عیالش را گماشته خودش که مسبوق بود از زیر خاک در آورده بود،رد کردم.در تشریفات هفته و سال او مساعدت کردم و در سال او تمام اجزای ادارات حاضر شدند،در تهران سید کمره‏ای برا او ختم گزارد.

اگر خیابانی تجزیه‏طلب بود،چرا در طول عمر شش ماهه نهضت و در ضمن سخنرانی‏های‏ مفصل و متعدد خود به این امر اشاره نمی‏کند و برعکس بارها در مقابل هزاران نفر با صدای‏ رسا اعلام می‏کند:

هدف قیام ما عظمت ایران است و آذربایجان جزء لاینفک ایران و ایران جزء لایتجزای‏ آذربایجان می‏باشد.

اگر خیابانی یاغی بود چرا با سیاست توسعه‏طلبی روس‏ها و عثمانی‏ها در آذربایجان‏ مخالفت می‏کرد و مدت‏ها در به در و زندانی می‏شد؟بالاخره اگر خیابانی فکر تجزیه آذربایجان‏ را داشت،چرا موقعی که وثوق الدوله آذربایجان را عضو فاسد و به زعم خود قطع شدنی‏ می‏دانست،فریاد اعتراض وی از همه بلندتر بود؟

تغییر نام آذربایجان به آزادیستان علاوه بر اینکه اتهام او را که از چشمه بی‏اطلاعی و غرض‏ورزی آب می‏خورد،رو می‏کند،بلکه دلیل محکمی به میهن‏پرستی رهبر جنبش آزادیستان‏ نیز می‏باشد.

اصولا تغییر نام چه ربطی به تجزیه‏طلبی می‏تواند داشته باشد؟چراکه در طول تاریخ،بارها نام شهرها و ایالات کشور ما بنا به دلایلی عوض شده‏اند.از سوی دیگر تجزیه‏خواهان و توسعه‏طلبان چه نیازی به چنین آویزهایی دارند؟چنانچه اکثر مناطقی که در زمان فرمانروایی

پانزده خرداد » شماره 14 (صفحه 222)

سلسله قاجار با خنجر بیگانه وطن جدا شده‏اند،نامشان هنوز بدون تغییر باقی مانده‏ است.خیابانی باید هم در نظر مخبر السلطنه و اربابان بیگانه‏اش تجزیه‏طلب تلقی گردد،زیرا وی آرزومند بود،وطن خویش،ایران را از چنگال خون‏آشام جهانخوران و دستیار وطنخوار آن نجات دهد.

تاریخ هرچه می‏گوید یا نگوید تنها حقیقت آنکه،شیخ از معدودترین مجاهدین معنوی و جنگیان فکری بوده است که او را در نظر آیندگان بزرگ خواهد نمود...آن روز که شیخ در زیرزمین خانه همسایه‏اش به دست قزاقان آزموده روسی کشته گردید،همان روز نیز سروش‏ آزادی تاج شاهی بر سرش نهاد و زمام حکومت را در عالم افکار به دستش داد.سلطنت اشرار کجا و سلطنت افکار کجا؟

خیابانی نابغه‏ای بود بی‏همتا و فیلسوفی بود سیاستمدار،در میهن‏دوستی و عشق به توده‏ همسنگ امیر کبیر بوده است و تأسف اینکه طومار زندگی هر دو به دست پلید بیگانگان و به یاری‏ چند«دوله»و«سلطنه»بیگانه‏پرست در نوردیده می‏شود و ایران از وجود چنان رهبران ملی و آگاه محروم می‏گردد.1

(1.)رحیم رئیس نیا،ناهید عبد الحسین،همان،ص 267-270.

پایان مقاله


برچسب‌ها: شیخ محمد خیابانی؛ روح بیدار و حماسه خروشان آذربایج, منصور پورموذن
نوشته شده توسط منصور پورموذن در ساعت 23:55 | لینک  | 

سیری در آثار و افکار شیخ شهید حاج شیخ فضل الله نوری و تاثیر آن

در انقلاب اسلامی ایران

 

فهرست مطالب

مقدمه

بخش اول : شرح حال و جریان مبارزات شیخ شهید

-       خاستگاه خانوادگی

-       تحصیلات

-       نقش شیخ در تحولات سیاسی و اجتماعی بعد از ورود به تهران به عنوان نماینده میرزای شیرازی

-       نقش شیخ در جنبش تنباکو

-       نقش شیخ در تحولات سیاسی بعد از جنبش تنباکو تا جنبش عدالتخانه

-   زمینه های اجتماعی ، سیاسی و اقتصادی که سبب بروز جنبش عدالت خواهی گردید و نقش شیخ درآن

-       نقش شیخ در تدوین قانون اساسی

-       سیر تطور اصل دوم متمم قانون اساسی در دوره اول مجلس ( نظارت مجتهدین طراز اول ) و نقش شیخ در آن

-       شیخ و حوادث پس از تصویب اصل ( نظارت هیئت مجتهدین بر قوانین موضوعه مجلس )

-       تحصن شیخ در حرم حضرت عبدالعظیم و انتشار روزنامه و لوایح

-       ترور شیخ

-       دستگیری ، محاکمه ساختگی و شهادت شیخ

بخش دوم :

دیدگاه علماء و صاحبنظران نسبت به شیخ

بخش سوم :

آثار و عقاید شیخ در مورد نقش مرجعیت در ایجاد حکومت اسلامی

بخش چهارم :

بررسی تطبیقی نظرات شیخ با آراء حضرت امام خمینی ( ره )

بخش پنجم :

نتیجه گیری

پانویس

کتابنامه

 مقدمه :

بررسی و پژوهش تحولات و جریانات تاریخی از عصر میرزای شیرازی صاحب فتوای تحریم تنباکو تا نقش قائد اعظم حضرت امام خمینی ( ره ) در بنیانگذاری جمهوری اسلامی در ایران نشان می دهد که در میان علمای اسلام در این دوره ابر مردانی ظهور کرده اند  و قله هایی سر برافراشته اند که صلابت اسلام راستین را به دنیا نشان دادند و زبونی و حقارت استبدادگران و ستمکاران را در برابر استقامت و عظمت مردمی با رهبری مراجع دینی خود اشکار ساختند . در سیمای رهبران این حماسه ها ، سیمای پیامبران و در کلام آنان نور ایمان و حقیقت نمایانگر می باشد . به گواه تاریخ پیشاپیش هر نهضت ضد استعماری در کشورهای اسلامی نقش مرجعیت شیعه انکار ناپذیر است . نقشی که همواره به عنوان تکیه گاه مطمئنی برای توده مردم مطرح بوده است که استعمار همیشه در صدد از بین بردن و یا کم رنگ کردن تاثیر این نقش بوده است .

بی شک یکی از بزرگان و مراجعی که در طول حیات پر بار خویش به عنوان فقیهی متبحر ، شجاع و زمان شناس که در یکی از حساس ترین مقاطع تاریخی که دشمنان اسلام و استقلال کشور ، بیش از سایر دوران ها در صدد ضربه زدن به قدرت مرجعیت شیعه و استقلال سیاسی ایران بودند ، به پا خاست و در سر دفاع از کیان تشیع و تمامیت ارضی ایران اسلامی جان خویش را گذاشت ، شهید حاج شیخ فضل الله نوری بود . در این مقاله سعی گردیده است که بررسی عقاید و اراء شیخ شهید و تاثیر ان در تکوین انقلاب اسلامی ایران به رهبری رهبر کبیر انقلاب حضرت امام خمینی ( ره ) پرداخته شود . امید است در این پژو هش گامی هر چند کوتاه ددر جهت معرفی نقش سازنده و اساسی مرجعیت بزرگوار شیعه در جریانات تاریخی معاصر بر داشته شود .


برچسب‌ها: شیخ فضل الله نوری, منصور پورموذن
ادامه مطلب
نوشته شده توسط منصور پورموذن در ساعت 23:16 | لینک  | 

مقدمه:

    تاریخ سرگذشت و هویت یک ملت است و به مثابه پلی است که حال را به گذشته ارتباط می دهد. تاریخ سبب انتقال رویدادها و وقایع گذشته ، پیروزی ها و شکست ها به نسل آینده می شود. با عنایت به اینکه همواره بیگانگان در تلاش برای تحریف و بیگانه نمودن نسل حاضر نسبت به گذشته و رویدادهای آن بوده اند، وظیفه خطیر محققان و تاریخ پژوهان نسبت به تحلیل رویدادها و جلوگیری از تحریف و تهی کردن آنها بسیار مهم است.

    یکی از رویدادها و خاطرات تلخ ملت ایران غائله آذربایجان در سال 1324 هجری شمسی و حضور عوامل تجزیه طلب حزب توده و فرقه دموکرات در آذربایجان می باشد.

    این رویداد علناً دارای ارتباط با متجاوزان روسی و پشتیبانی از سوی آنان بود و به طور پنهانی نیز مورد حمایت پنهانی روباره پیر و حیله گر انگلیس قرار گرفته بود. دولت های استعماری روس و انگلیس در زمینه جداسازی آذربایجان و کردستان از ایران حساب همه چیز را به جزء مشیت الهی و نقش مرجعیت شیعه و روحانیان مبارزی نظیر آیت اله حاج شیخ حسین لنکرانی و آیت اله ثقه الاسلامی در تبریز و نیروهای وطن پرست کرده بودند. جوششی که از وحدت ملی ایرانیان در زیر لوای اسلام و پیروی از مرجعیت شیعه برخاست نقشه شوم غارتگران بین المللی را عقیم گذاشت. در این مقاله سعی گردیده است که به بررسی زمینه ها و علل ظهور فرقه دموکرات آذربایجان ، نقش روسها در استقرار آن و علل شکست و ناکامی آنها پرداخته شود.

 

منابع:

1-اسکندری ایرج –خاطرات – موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی ، تهران ، 1372.

2-دهقان علی ، سرزمین زردشت ، ابن سینا – 1348

3-رسو رابرت – جنگ آذربایجان 1325 – مجله خاورمیانه

4-زهتاب فرد رحیم ، خاطرات در خاطرات ، ویستار ، چاپ اول ، تهران ، 1373

5-عمیدی نوری ، فرقه دمکرات ، انتشارات روزنامه داد.

6-غلامیه مسعود ، تاریخ مراغه به روایت تصویر – اوحدی ،چاپ اول ، 1385

7-مرادی مراغه ای علی – از زندان رضاخان تا صدر فرقه دمکرات آذربایجان ، اوحدی ، چاپ اول – تهران ، 1385.

8-مروارید یونس ، مراغه «افرازه رود » ، علمی ، چاپ دوم ، 1372.

9-ناصحی ابراهیم ، غائله آذربایجان در گذرگاه تاریخ ، ستوده ، چاپ اول – تبریز 1385.

10-آزادلیق – بی جا – بی نام – بی تاریخ – گروه نویسندگان

11-روزنامه جام جم – ایام – گروه نویسندگان

 فهرست

-مقدمه

-علل و زمینه های تشکیل فرقه دمکرات آذربایجان

-علل خارجی و سیاست جهانی شوروی در سال 1324

-علل داخلی تشکیل فرقه دمکرات

-خلاصه ای از اوضاع سیاسی ایران قبل از تشکیل فرقه دمکرات

    تزهایی درباره تشکیل فرقه دمکرات

     تشکیل فرقه دمکرات

-ایجاد جو خفقان و وحشت در آذربایجان

-عکس العمل دولت و مجلس چهارم در قبال حوادث آذربایجان

-تشکیل کنگره خلق آذربایجان (مجلس موسسان

-اوضاع شهرهای آذربایجان در آستانه انتخابات مجلس عمومی

    میانه

    زنجان

    مراغه

    ارومیه

    سراب

    سقوط پادگان تبریز

-تحلیلی بر اقدامات شوروی در آذربایجان در این برهه زمانی

-تشکیل مجلس ملی آذربایجان

-اسامی وکلای مجلس ملی آذربایجان

-استقرار حکومت ملی و تشکیل کابینه توسط پیشه وری و شرح

 حال تعدادی از رهبران فرقه (پیشه وری – غلام یحیی دانشیان – فریدون ابراهیمی – دکتر سلام اله جاوید – ربیع کبیری

          جعفر کاویان – محمد بی ریا

-عکس العمل تهران ، دول خارجی و مجامع بین المللی بعد از استقرار حکومت پیشه وری

-تشکیل کمسیون 3 جانبه

-به قدرت رسیدن قوام

-عزیمت پیشه وری جهت مذاکره به تهران به دعوت قوام

-عزیمت هیئت سیاسی و نظامی به آذربایجان به دستور قوام

-نقش مرجعیت و روحانیان در شکست توطئه تجزیه طلبان

-نقش آیت اله لنکرانی در طرح غائله قشقایی و نهضت جنوب و ایجاد شکاف بین پیشه وری و سفیر روسیه در ایران

-نقش آیت اله ثقه الاسلامی در تضعیف نقش رهبران فرقه دمکرات در اوج فشار و خفقان در آذربایجان

-تاثیر رحلت آیت اله العظمی اصفهانی مرجع تقلید شیعیان در تسریع روند فروپاشی فرقه دمکرات آذربایجان

-پایان خدمت پیشه وری و پاداش آن

-وضعیت فرقه بعد از 1325 و مرگ پیشه وری

 


برچسب‌ها: فرقه دمکرات آذربایجان, منصور پورموذن
ادامه مطلب
نوشته شده توسط منصور پورموذن در ساعت 22:49 | لینک  | 

 

Aziz khan Mokri (Sardar kol)

    One of the greatest men in Gajar period was Aziz khan. He was born in Sardasht in 1207. He spent his teenage in Sardasht and then with his elder brother Farrokh khan went to Tabriz. After his brother's death,Aziz khan tried to have relationship with courtier officials.Because of having high education , and beautiful handwriting , he was employed in Tabriz at sixth crowd with major degree. In military expedition to Harat during the reign of Mohammad shah Gajar , Aziz khan was one of the commanders with colonel degree.

    At the moment of Harat besieging , Mohammad shah sent Aziz khan as an ambassador to converse with kamran Mirza in Harat.

   Aziz khan was invited to Tehran when Nasereddin shah acceded to the throne and Amir kabir was prime ministry.

   He was appointed as military Adjuant . In this position, he was the successor of Amir kabir in military forces. For this reason , he took important responsibilities in different events.

   For example , when the Bahais revolted in Zanjan , Aziz khan was one of the distinguished men sent to Zanjan for quelling this revolution .In the thick of the fight Iran government was informed that Alexander powlich , Russian crown prince intended to  come to caucasia for inspection. So Aziz khan was selected as ambassador , set out to Irvan with a friend ship letter , and a lot of expensive presents.

   In 1267 Nasereddin shah with Amir kabir went on a pilgrimage holy shrines to Iraq. He appointed Bahram Mirza as successor in the capital and Aziz khan was appointed as protector of Tehran.

 Aziz khan's efficiency in Marching ceremonies

 In 1269 Naserddin shah instructed Aziz khan togo to Soltanieh with capital’s military and with the other militaries that came from the different parts of the country to held the marching ceremenios.

About 30000 infantry men and 10000 cavalry took part in this Marching.

Aziz khan's efficiency in this ceremony caused that shah awarded him one of his best horses as a gift. Shah’s especial interest to Aziz khan caused that Mirza Agakhan Noori became his enemy and tried to discharge him.

 

Political crisis between Russian and Ottoman.

    In 1270 the relation ship between Russian and ottoman was strained . So General Biyidof who was one of the Russian commandors came to Nakhichevan with a lot of Russian militaries.

     At this time Dalgorgi the Russian ambassador offered Nasereddin shah to send army to Azabaijan and attacked otaman. This was a private discussion between Dalgorgi and Nasereddin shah, And caused shah to decide to despatch army to Azarbaijan so he sent an army included 40000 soldiers under the commander of Aziz khan.

Mirza Agakhan's plot against Aziz khan and his deposal:

   In 1273 Mirza Agakhan Noori ploted against Aziz khan and Nasereddein shah became pessimistic to him , so he dispossed Aziz khan from all of his official responsibilities. So Aziz khan had to return to Sardasht. Although Mirza Agakhan feared that Nasereddin shah to regret from this work and gave him his positions again. Mirza fazlAllah who was the agent in Azarbaijan annoyed Aziz khan because he was instructed by Mirza Agakhan.

Aziz khan's position after Mirza Agakhan's disposal.

     In 1275 , Mirza Agakhan Noori and his protecters were dispossed by Nasereddin shah . After that , shah instructed to organize sixministries. He recalled Aziz khan to Tehran , gave him the military Adjuant again , gave him the title of "Sardar kol " , gave back him all of his previous positions , and also appointed him as agent of Azarbaijan.

 In 1283 Mirza Mohammad khan sepahsalar was dispossed from prime ministry ,Aziz khan was recalled from Tabriz and appointed as war minister. when Aziz khan was the agent of Azarbaijan , he began to amass wealth and bought a lot of landed properties.

 Mirza Gahreman Gomsheei (Moshir lashkar ) was his successor and also state accountant in Azarbaijan military.

   Because of having a lot of properties in Azarbaijan Aziz khan had a special interst there and he constantly wanted to be there or wanted the agents to obey him. So if the people didn't obey him , he would try to disposs them  , Because of Aziz khan's strigent measures against Feridoon Mirza (Nosrat Aldoleh) and Mirza sadeg Gayem Magam , they had to resign From their responsiblities.

 

 

   In 1285 Nasereddin shah appointed Moyed Aldoleh for agent in Azarbaijan with full authority .As soon as he reached Tabriz , ordered to arrest Moshir Lashkar. Then he was obliged to pay 70000 tomans for fine.

 Aziz khan said"Mirza Gahreman isn't criminal because he is my agent so I have to pay this fine ". But the statemen didn't accept  the amount of fine for him and claimed that they made a mistake, and they forced Aziz khan to pay 150000 tamans for fine. Aziz khan couldn't pay this sum at all. So shah ordered to confiscate all of his properties and banished him to Soltan Abad. He was there by 1286. In 1286 Aziz khan was recalled to Tehran. Shah ordered to welcome him warmly. He respectly arrived Tehran but he wasn't given any job. When shah wanted to go to Rasht, Ordered Aziz khan to be in Qazvin in returning. It was rumour that shah is going to send him to Azarbaijan as agent.

   As soon as Moayedaldoleh was in formed this news, Tried to disadvise shah's decision and sent a lot of gifts. At last he succeeded and shah disadvised it. Aziz khan was appointed as a governor in Mazandaran , because he was owner of a lot of properties in savojbolagh , he was also governor of there. Aziz khan accepted grundingly. At last in 1287 Aziz khan achieved his desire and was appointed Agent of Azarbaijan. But at that time ha had become old and unable,  then he treated people with kindly. He became ill, after 20 days, died and buried in seyed Hamzeh's mausoleum. (peace beupon him).


برچسب‌ها: Aziz khan Mokri, Sardar kol, منصور پورموذن
نوشته شده توسط منصور پورموذن در ساعت 22:36 | لینک  | 

 

 « عناوین لشکری و کشوری و منزلت عزیزخان در دربار قاجاریه»

    در دورانی که زمامداران برای تداوم حکومت خویش پذیرای سلطه سیاسی ،اقتصادی ، فرهنگی و نظامی بیگانه بودند و به تبع آن اکثر دولتمردان و رجال سیاسی هر یک به نوعی به منظور باقی ماندن بر اریکه قدرت چه به صورت علنی یا پنهانی دارای ارتباط و وابستگی با یکی از قدرتهای استعماری بویژه انگلستان و روسیه بودند. در این اثناء معدود رجال سیاسی نیز بودند که در آن دوران حساس تن به ذلّت و سر سپردگی بیگانگان ندادند و همواره سعی کردند راه را برای رسوخ و نفوذ بیگانه مسدود کنند آری بودند رجالی چون قائم مقام ،امیرکبیر و سایر افرادی که دنباله رو راه آنان بودند و همواره در معرض توطئه عناصر وابسته – تبعید و عزل بودند بی شک یکی از چهره های وطن پرست که در دوران 30 ساله خدمات دولتی خود مصدر کارهای مهم در تامین امنیت داخلی و خارجی بود عزیزخان مکری (سردار کل ) است که امید است که برگزاری چنین همایش هایی همواره راهگشای بسیاری از جوانان باشد که با بررسی افکار و اقدامات این رجال بزرگ سعی در تداوم راه آنان داشته باشند و همه فرزندان جانباز این سرزمین کهن از کرد ، لرد ، بلوچ ، ترک ، ترکمن و فارس و... در زیر پرچم همیشه پایدار اسلام همواره نام ایران را در جهان سرافراز نگاهدارند.

به منظور بررسی دقیقتر نقش عزیزخان و اقدامات و فعالیت های وی بهتر است وی در 2 دوره الف ) دوران محمدشاه قاجار ب )دوران ناصرالدین شاه مورد بررسی قرار گیرد که دوران ناصرالدین شاه نیز به 2 بخش 1)در زمان صدارت میرزا تقی خان امیرکبیر2) بعد از عزل امیرکبیر تقسیم بندی شود.

الف)دوران محمدشاه

  عزیزخان در دوران سلطنت محمد شاه در ملازمت برادر بزرگتر خود فرخ خان به تبریز آمد و در آنجا بعد از فوت برادرش به مناسبت آنکه درس خوانده بود و خطی خوش داشت و با بعضی از درباریان محمدشاه قاجار ارتباطی یافته بود به درجه یاوری در فوج ششم تبریز وارد شد .

نقش عزیزخان در لشکرکشی محمدشاه به هرات:

   در سال 1253 – 1254 عزیزخان از جمله سران سپاهی بود که با فوج مزبور به محاصره هرات رفته بودند در این تاریخ وی رتبه سرهنگی فوج ششم را داشت در 15 رمضان 1253 که هرات در محاصره لشکریان محمدشاه بود و از جانب ایشان به قلعه شهر پی در پی حمله به عمل می آمد یار محمدخان وزیر کامران میرزا امیریاغی هرات از محمدشاه امان خواست و مستدعی شد که کسی از جانب شاه به داخل هرات بیاید تا محصورین تسلیم او شوند به امر محمدشاه عزیزخان سرهنگ به

 

داخل هرات رفت و دو روز با یار محمدخان و کامران میرزا مشغول گفتگو بود و بعد از دو روز به اردوی شاهی برگشت و معلوم شد که یار محمدخان و کامران میرزا میخواهند به وعده فرستادن پول و پیشکش و غیره قشون ایران را از سر محاصره هرات منصرف کنند و کماکان در هرات به استقلال باقی باشند، شاه پیشنهادهای ایشان را نپذیرفت و محاصره هرات و حمله به آن از طرف سپاهیان ایران همچنان ادامه یافت.

نقش عزیزخان در رفع شورش مردم فارس بر فریدون میرزا فرمانفرما در سال 1256:

   برای رفع شورش مردم فارس در سال 1256 محمدشاه میرزا نبی خان قزوینی امیر دیوان خانه عدلیه و یحیی خان مشیرالدوله را برای تحقیق آن قضیه مامور شیراز کرد ، میرزا نظر علی حکیم باشی عزیزخان را به میرزا نبی خان امیر دیوان معرفی نمود و امیر دیوان عزیزخان را با خود به شیراز آورد و ریش سفیدی همراهان خود را به او سپرد. در سال 1259 که میرزا نبی خان امیر دیوان والی فارس شد باز عزیزخان مکری را با خود به شیراز آورد و سال بعد که امیر دیوان از جکومت فارس معزول و حسینخان مقدم مراغه ای ملقّب به نظام الدوله به جای وی منصوب شد بار دیگر میرزا نظر علی واسطه سفارش عزیزخان به والی جدید شد و نظام الدوله که خود او نیز از آذربایجان با عزیزخان آشنایی داشت.

او راهمان ریش سفیدی در خانه خود داد و کمی بعد تحویلدار نظامش کرد و سرهنگی فوج چهارم تبریز را نیز در عهده او گذاشت.

نقش عزیزخان در رفع شورش مردم فارس بر نظام الدوله:

 بعد از رسیدن خبر جلوس ناصرالدین شاه به سلطنت و نصب میرزا تقی خان امیرکبیر به صدارت نظام الدوله از شیراز هدایایی به تهران پیش امیر فرستاد ولی امیر که با نظام الدوله صفائی نداشت فرستاده او را نپذیرفت و چون مردم شیراز دانستند که امیر با نظام الدوله بر سر لطف نیست به تحریک حاجی میرزا علی اکبر قوام الملک و محمد قلیخان ایل بیگی بر نظام الدوله شوریدند و به او تکلیف کردند که فارس را ترک کند. همان شب عزیز خان مکری سرهنگ از  شهر درآمد و به منزل ایل بیگی رفت و به او گفت این پیغامی که برای نظام الدوله داده اید که به تعجیل برود یا مهیای جنگ باشد با هیچ عقلی سازگار نیست برای آنکه تا این روز نام نوکری دولت بر سر اوست ، اگر او را یا کسانش را کشتید بی شک در مقام مواخذه دولتی خواهید بود پس مواجب سه ماهه سرباز را بدهید و به هشت روزه مهلت نظام الدوله خواهد رفت. ایل بیگی سخنان عزیزخان را پذیرفت و مواجب سه ماهه را نقد کارسازی داشت و عزیزخان مسئول محافظت ارک و عمارت دیوانی

 

 

شد و چون روز هشتم رسید و خبری از حرکت نظام الدوله نشد و فارسیان از دادن مهلت و رسانیدن مواجب سه ماهه دو فوج سرباز پشیمان شدند و آتش فتنه را افروختند و تفنگچیان شهری نزدیک به دو هزار نفر بر فراز  بام مسجد وکیل و عمارات

بلند شدند و بنای تفنگ انداختن را گذاشتند و سربازان آذربایجانی بر پشت بام های عمارات دیوانی سنگر بسته به استعداد تمام نشستند. عزیزخان سرهنگ مکری با کمال شجاعت کار جنگ با شورشیان را استوار بداشت و حکم کرد توپچیان چهار عراده توپ در میدان نعل بندان روبروی در مسجد وکیل آورده چند تیر گلوله انداختند و سربازان فوج شقاقی آذربایجانی یورش آورده مسجد وکیل را از تصرف تفنگچیان شیرازی بیرون اوردند و فوج چهارم تبریز بازار وکیل را نیز تصرف کردند. در اثناء زد و خورد به فرمان نظام الدوله با شلیک توپها نزدیک به 40 نفر از اهالی فارس کشته شدند. مدّت زد و خورد شورشیان فارس با لشکریان دولتی بیش از 40 روز طول کشید و چون این اخبار به گوش میرزا تقی خان امیرکبیر رسید به عجله امیر اصلاخان پیشخدمت و خال شاه را برای تسکین آتش انقلاب روانه شیراز نمود و چون از او کاری ساخته نشد احمدخان نوائی را روانه داشت و او با رساندن احکام دولت انقلاب را خواباند تا آنکه به فرمان امیرکبیر بهرام میرزا معزوالدوله عمّ ناصرالدین شاه در ذی الحجه 1264 به حکومت فارس تعیین گردید. وی به دستور امیرکبیر نظام الدوله را محبوس و عزیزخان مکری را روانه تهران کرد.

عزیزخان در دوره صدارت امیرکبیر:

   نادر میرزا مولف تاریخ تبریز از قول عزیزخان ابتدای خدمت او را نزد امیرکبیر و ناصرالدین شاه در کتاب خود بدین شرح بیان می کند:

چون شاهنشاه  به تخت ملک برآمد و میرزا تقی خان وزیر نظام اتابیک اعظم شد این خبر به شیراز رسید من به فکرت افتادم که این مرد را نیک می شناختم و خوی درشت او میدانستم گرچه به تبریز با من نیک مهربان بود و من بطانه او بودم چون به ارزنه الرّوم به سفیری رفت من به درگاه خلافت شدم این فوج چهارم به پایمردی میرزا نظر علی حکیم قزوینی گرفته بودم. به دل گفتم اگر چه اتابیک اعظم با من از در مهر بود روزگاریست که او برفته گفته اند هر چه از دیده برود از دل نیز برود و من این رعایت به شفاعت میرزا نظرعلی یافته ام و خبر راندن او شنیده بودم به یقین اتابیک اعظم این به دل دارد و به ناچار این فوج از من بستاند ، این مالیخولیا را داشتم و دمی از خیالات دراز آسوده نبودم تا روزی قاصد دارالخلافه برسید نامه ای بود مضنون به نام من به مهر اتابیک اعظم ، به امید و بیم بگشادم ، ملطفه ای خرد بود به خط آن بزرگ این چند کلمه : « عزیز بیا تا عزیزت کنم » باز برفتم و راه حضرت برگرفتم ، براه با محرمان سخن می گفتم که این چه تواند بود گاه می گفتم

 

افزایش منصب است سرتیپی دهد ، گاه می گفتم سردشت که مولد من است به من دهد که همواره آرزومند بودم که آنجا از فرزندان بوداقخان مکری منتزع شود و به من دهند این کاری محال مینمود تا برسیدیم به دارالحلافه و از هیچ چیز آگاه نبودم و دوستان من نیز بدارالخلافه چون من بودند چون به دو فرسنگی رسیدیم سواری بسیار نمودار شد از مقدمان نظامی

که به فرمان اتابیک اعظم پذیردار بودند مرا تهنیت گفتند به چندین نفر که با من رایگان بودند پنهانی اشارتی کردم که کار چیست و این نواخت بزرگ چه باشد متفق الکلمه گفتند هیچ ندانیم مگر آنکه دیروز اتابیک فرمود فردا عزیزخان می آید پذیره شوید ، بیامدیم. همه همعنان برفتیم و به درگاه فرود آمدیم و به حضرت اتابیکی شدیم و به قانون نظام سلام دادیم با دست ، از رنج راه پرسید ، بس گفت به حضور شاهنشاه برو برفتم ، بار دادند شاهنشاه به نواخت فرمود نیکو خدمتیهای تو بهر جای اتابیک اعظم به ما عرضه کرده است اکنون هنگام پاداش است ترا به تمامی لشکر ایران آجودانباشی نصب کردیم منشور و تشریف ما حاضر است برو به کارها هوشیار باش ، نماز آوردم و برفتم دوباره به حضرت اتابیک فرمود بدین کار سخت استوار باش و این مردم را که به روزگار حاجی میرزا آقاسی خوی گرفته اند فرو مال و از کس باک مدار.

عزیزخان روز بروز در دستگاه امیرکبیر عزیزتر و محترم تر می شد و در مقامی که امیر به او بخشیده بود یعنی آجودانباشی کل عساکر در حقیقت قائم مقام امیر که سمت امارت نظام یعنی فرماندهی کل قوا را داشت محسوب می شد.

عزیزخان و رفع فتنه بابیه زنجان:

   در قضیه شورش بابیه زنجان که در ماه رجب 1266 شروع شد امیر تصمیم گرفت که عزیزخان را مامور رفع غائله کند لیکن  به اصرار شاه امیر اصلان خان مجدالدوله خال شاه را به این سمت مامور کرد با این حال مراقبت کلی را در عهده عزیزخان گذاشت و برادر خود میرزا حسن خان وزیر نظام را هم از آذربایجان مامور زنجان نمود. در رسیدن به زنجان عزیزخان به همراهی میرزا حسن خان وزیر نظام برای جلوگیری از خونریزی سعی کرد که با اتباع ملا محمدعلی زنجانی کنار آید و کار را به مصالحه تمام کند لیکن متعصبین بابیه از یک طرف دست از عقاید خود برنداشتند و از طرف دیگر به مواعید دولتیان مطمئن نشدند به همین نظر بعد از دو سه روزه مذاکره عزیزخان از تسلیم محصورین زنجان مایوس گردید و به محمدخان امیر تومان گیلانی که ریاست سپاهیان مامور زنجان را داشت در سرکوبی محصورین دستور اکید داد.

عزیزخان و سفارت وی به ایروان:

    در خلال فتنه بابیه زنجان دولت ایران مطلع شد که الکساندر ولیعهد روسیه برای سرکشی به امور قفقاز به ایروان می آید امیرکبیر عزیزخان مکری را با سفارت و هدایایی مامور ایروان نمود تا ورود ولیعهد روسیه را به حدود ایران تبریک بگوید و به

 

این وسیله در تحکیم روابط دوستی بین دو دولت بکوشد لذا عزیزخان به نامه مودت برای الکساند پاولیچ ولیعهد روسیه و یک قطعه نشان تمثال همایون مرصّع مکلل به الماس و یک رشته حمایل آبی و برخی هدایای مخصوص عازم ایروان شد و پس از عبور از ارس مورد استقبال گرم صاحب منصب روسی مامور استقبال قرار گرفت و هشت روز قبل از ورود ولیعهد به ایروان

وارد آنجا شد و مورد استقبال حکمروان ایروان قرار گرفت. بعد از ورود ولیعهد الکساندر پاولیچ ، نامه و هدایا تقدیم وی شد و بعد از اتمام امر عزیزخان از ایروان به آذربایجان برگشت و بعد از منظم کردن امور افواج آن ولایت به تهران بازگشت.

ورود عزیزخان از این ماموریت خود به تهران در روز پنجشنبه نهم جمادی الاول 1267 اتفاق افتاده ، روزنامه وقایع الاتفاقیه در شماره هفتم به تاریخ هفدهم جمادی الاول در این خصوص چنین می نویسد: عالیجناب مقرب الخاقان عزیزخان آجودانباشی عساکر منصوره که بواسطه اتّحاد فیما بین دولتین از جانب اعلیحضرت پادشاهی برای مزید اتحاد به احوالپرسی و منزل مبارکی نواب ولیعهد امپراطوری که به صفحات ایروان آمده بودند رفته بود و از ایروان مراجعت نموده چندی برای نظام وسرکشی آذربایجان در آن طرفها توقف نموده و در روز پنجشنبه نهم جمادی الاول وارد دارالخلافه گردیده شرفیاب حضور همایون سرکار اعلیحضرت پادشاهی و مورد الطاف و نوازشات نامتناهی گردید.

روز شنبه غره رجب 1267 که ناصرالدین شاه به همراهی میرزا تقی خان امیرکبیر عازم سفر عراق گردید و نیابت خود را در پای تخت به بهرام میرزا معزالدوله واگذاشت عزیزخان آجودانباشی به جهت نظم قشون و شهر و ارگ در تهران ماند و در حقیقت اختیار تمام کارهای لشکری و کشوری در دست او قرار گرفت.

عزیزخان بعد از عزل امیرکبیر:

   بعد از معزول شدن میرزا تقی خان از صدارت که در روز 21 محرم 1268 اتفاق افتاد ، عزیزخان همچنان بر سر کار خود برقرار ماند و میرزا آقا خان نوری که باطناً با کسان و بستگان و برآوردگان امیرکبیر دشمنی داشت به علت علاقه شاه به عزیزخان و حسن کفایتی که در اداره امور قشون و تربیت افراد آن  از او به ظهور رسیده و چند بار عنایت و خلعت از شاه دیده بود جرات نمی کرد که با او مخالفت خود را ظاهر سازد ناچار با عزیزخان به ظاهرسازی می رفت تا فرصتی بدست آورد و تیشه به ریشه نفوذ و اقتدار او بزند.

دوره سردار کلی عزیزخان:

   بعد از عزل و قتل امیرکبیر عزیزخان در منصب آجودانی کل سپاه مستقل گردید و در روز سه شنبه سوم ذی القعده 1269 بعد از رفع وبا از تهران و بازگشت شاه از دامنه های البرز ولار به پایتخت بر حسب امر شاه میرزا آقاخان صدر اعظم

 

مجلس مفصلی ترتیب داد و فرمان  سرداری عزیزخان در مقابل جمیع سران سپاهی و فرماندهان لشکری خوانده شد و حمایل سرداری کل و نشان تمثال همایون را بر پیکر عزیزخان آویختند و همه به او مبارکباد گفتند و از این به بعد عزیزخان به سردار کل معروف گردید.

کفایت و کاردانی عزیزخان در مراسم سان در سلطانیه:

   روز هفتم ذی القعده سال 1269 سردار کل به امر شاه با بیست عراده توپ و یکعده از لشکریان مقیم تهران از پایتخت عازم سلطانیه شد تا با سپاهیان دیگری که از سایر نقاط به آنجا می آیند در حضور ناصرالدین شاه سان بدهند ، در این سان که 30000 پیاده و 10000 سواره شرکت داشتند کفایت عزیزخان مورد رضا و عنایت شاه واقع شد و شاه یکی از اسبهای نامی خوب خود را برای ابراز محبت خود به سردار کل بخشید. به تعبیر نادر میرزا مولف تاریخ تبریز این حشمت که بر خلاف رای صدراعظم ایران بود ، کینه این مرد نامدار بدل گرفت تا دست یافت و او را برافکند.

ریاست دارالفنون :

در اواخر سال 1269 قمری پس از فوت محمدعلی خان شیرازی وزیر امور خارجه ، تصدی امور دارالفنون به مناسبت اینکه اکثر دروس این مدرسه نظامی بود علاوه بر سایر مشاغل به عزیزخان محوّل شد.

تیرگی روابط بین روسیه و عثمانی و اعزام 40000 سپاهی به فرماندهی

 سردار کل به سرحدات غربی آذربایجان به دستور ناصرالدین شاه:

..

    در اوایل سال 1270 موقعیکه روابط بین دولت روسیه و عثمانی تیره شد ژنرال بییدوف روسی به فرماندهی سپاهی به نخجوان آمد تا در صورت بروز جنگ بین دولتین از طرف ولایات با یزید و ارزنه الروم به خاک عثمانی حمله بیاورد. این فرمانده روسی مامور مخصوصی به تهران فرستاد تا بوسیله وزیر مختار روس پیشنهادهایی برای وارد کردن ایران در جنگ به یاری روسیه و بر ضد عثمانی تقدیم ناصرالدین شاه نماید خلاصه پیشنهادهایی که توسط دالگوروکی سفیر روس در یک جلسه خصوصی محرمانه تقدیم  پادشاه ایران شد که دولت ایران دو لشکر یکی از حدود آذربایجان به طرف بایزید و دیگری از سر حد کرمانشاه به سمت بغداد روانه دارد بعد از مغلوب شدن عثمانی و عقد صلح دولت عثمانی مجبور خواهد شد که یا کلیه ولایاتی را که ایران از چنگ عثمانی بدر آورده از جمله اماکن متبرکه را به ایران واگذارد یا اینکه هر سال مبلغی خراج به ایران بپردازد روسیه نیز در عوض آنچه را هنوز از بابت غرامت ترکمانچای از ایران مطالبه دارد به این دولت خواهد بخشید. ناصرالدین شاه این پیشنهادها را بدون اطلاع میرزا آقاخان صدر اعظم پذیرفت، اما بعد از آنکه موضوع آشکار شد بدلیل

 

تهدیدهای سفیر عثمانی و تحریکات میرزا آقاخان نوری ناصرالدین شاه به تردید افتاد و نتیجه این کیفیت این شد که در تمام دوره جنگهای روسیه و عثمانی دولت ایران نتوانست تصمیمی به طرفداری یکی از دو طرف بگیرد و تنها کاری که ناصرالدین

شاه کرد این بود که عزیزخان سردار کل را با 40000 سپاهی به سرحدات غربی آذربایجان و میرزا محمدخان قاجار سر کشیکچی باشی را با 30000 سپاهی مامور سر حدّات کرمانشاه کرد .

توطئه میرزا آقاخان صدر اعظم و عزل عزیزخان:

    در سال 1270 ناصرالدین شاه عمّ خود میرزا حشمت الدوله را از حکومت و میرزا فضل الله وزیر نظام نوری برادر میرزا آقا خان را از پیشکاری آذربایجان معزول و به تهران احضار کرد ، به عزیزخان سردار کل که در خوی مقیم بود امر شد که به تبریز بیاید و تا رسیدن  فریدون میرزا نصرت الدوله والی جدید امور ولایت را کفایت کند. در غیاب عزیز خان سردار کل میرزا آقا خان صدر اعظم که هیچوقت در باطن با وی صفایی نداشت ذهن شاه را کاملاً مشوّش کرد بطوریکه به محض برگشتن سردار کل به تهران میرزا آقا خان که قبلاً زمینه را برای عزل عزیز خان فراهم کرده و شاه را با خود کاملاً همراه نموده بود در بیستم شوال 1273 فرمان عزل عزیزخان را از جمیع مناصب و شئون از ناصرالدین شاه گرفت و آن را به دست حاجی علیخان حاجب الدوله قاتل امیرکبیر داد تا مقابل بزرگان ، شاهزادگان و صاحب منصبان و مستوفیان بخواند.

اینست عین آن فرمان:

    جناب صدر اعظم ما نظم تمامت امور و کفایت جمهور را با شما محّول و موکول فرموده ایم و زشت و زیبای مملکت را از شما می دانیم و ساختن کار سپاه و رعیّت و امر کشور و لشکر و نظام و قورخانه و توپخانه و مدرسه و ارتفاع منال دیوان را از شما میخواهیم و بر شما واجب است که که به افزایش رونق دین و دولت خاطر ما را آسایش دهی. چون عزیزخان مکری سردار سابق موافق این جریده معاصی او به حساب آمده گناه کرده حضرت است و لشکر را که پادشاهان تقویم دولت بدان توانند کرد بدست مماطلت و غفلت باز دارد چندانکه نظام سپاهی قرین تباهی افتاد امروز که بیستم شوال است او را از منصب سرداری و وزارت نظام معزول ساختیم و از آن محل و مقام که او را فرود آوردیم تا از این پس مقیم خانه و ملازم کاشانه خویش باشد و بر شماست که هر که را به صلاح و صواب نزدیک دانی به جای او منصوب داری.

عزیزخان به برگشتن به سردشت و اقامت در آنجا مجبور شد و در محرّم 1274 به آن صوب حرکت کرد. چون میرزا آقاخان از آن بیم داشت که شاه از کرده پشیمان شود و بار دیگر عزیزخان را به مقام اول برگرداند در موقعیکه بار دیگر برادرزاده اش

 

 

میرزا فصل ا... وزیر نظام پیشکار آذربایجان بود به وی دستور داد که عزیزخان را از سردشت به تبریز بخواهد و به بهانه مطالبه مال سردشت هر چه میتواند در اذیّت و آزار او بکوشد.

موقعیت و نقش عزیزخان بعد از برکناری میرزا آقاخان نوری و اطرافیانش:

بعد از آنکه در بیستم محرّم 1275 میرزا آقا خان نوری و جمیع کسان او از کار برکنار شدند و به حکم شاه شش وزارتخانه تاسیس و میرزا جعفر خان مشیرالدوله به ریاست دارالشوری تعیین گردید.

شاه عزیزخان را به تهران احضار کرد و بار دیگر سرداری کل سپاه را در عهده او گذاشت و با دادن نشانها و امتیازات سابق به سمت پیشکاری بهرام میرزا معزوالدوله مامور تبریزش نمود. سپس در 1276 به عضویت شورای وزراء منتخب گردید.

ناصرالدین شاه در 24 شوّال 1281 با صدور فرمانی اوضاع شورای وزرای سابق را بر هم زد و میرزا محمد خان قاجار را که پس از انتصاب به وزارت جنگ سپهسالار لقب گرفته بود صدارت داد.

میرزا محمد خان با عزیزخان سردار کل صفائی نداشت به همین نظر او را از تبریز احضار نمود ولی سپس با او بر سر مهربانی آمد و بزودی مراجعتش داد.

انتصاب عزیزخان به سمت وزارت جنگ:

    در سال 1283 که میرزا محمدخان از صدارت عظمی معزول و به ایالت خراسان رفت عزیزخان سردار کل از تبریز احضار و به وزارت جنگ منصوب شد و نصرت الدوله فیروز میرزا به جای وی به پیشکاری آذربایجان مامور شد.

عزیزخان سردار کل در دوره پیشکاری خود در آذربایجان یک قسمت از اوقات خود را به جمع آوری املاک و اتباع فراوان گذرانده بود در این ماموریت نیابت او را میرزا قهرمان قمشه ای اصفهانی ملقب به مشیر لشکر داشت که بیست سال بود به سمت سر رشته داری کل قشون و استیفای نظام در خدمت سردار کل سر میکرد. سردار کل به علّت علاقه ملکی که در آذربایجان پیدا کرده بود دائماً چشم به آن حدود داشت و میخواست که یا خود به آن سرزمین برگردد یا هر کس به پیشکاری انجا میرود دست نشانده او باشد به همین نظر بر ضد کسانی که مطیع او نبودند همه وقت تحریکات میکرد و نمی گذاشت که دوره پیشکاری دیگران دوام کند. چنانچه فریدون میرزا نصرت الدوله و میرزا صادق قائم مقام در اثر اقدامات عزیزخان بر علیه آنها مدّت طولانی نتوانستند در پیشکاری آذربایجان بمانند و مجبور به استعفا گردیدند تا اینکه شاه این بار طهماسب میرزا مویدالدوله پسر محمدعلی میرزا دولتشاه را با اختیارات تام در سال 1285 روانه تبریز کرد.

نادر میرزا مولف تاریخ تبریز در باب وقایع این زمان چنین می نویسد:

  

سردار چون به درگاه شد و وزارت جنگ بدو حوالت رفت بدل داشت که حشمت او بسته بدین بود زیرا که او را به درگاه خلافت و دستگاه وزیر جنگ رنگی نبود، آنجا مردم نامی بودند که او را به هیچ در نشمر دندی سردار را به مال و دخل این ملک همی فریفت ، سردار به آسانی از مال بسیار که بدین ملک پیشکار را بود دل بر نمی گرفت تا ریاست به قائم مقام دادند

و با حضرت ولیعهد بیامد سردار پنهانی دوستان خود را به تدبیر و حشمت او سخنها بود تا آن فتنه مسجد ویجویه بخاست و قائم مقام استعفاء کرد.

سردار را حرص بیشتر شد ،آن چشم داشت که پادشاه امنیت تبریز را از او طلبد، گفتند به آشکار گفته بود که دو اسبه به تبریز رفته و فتنه ها بنشانم بناگاه موید الدوله مامور شد . امین لشکر به تبریز بود وانگشت او از کار بیرون نبود و از مخصوصان و محرمان پیامی بدارالخلافه همی فرستاد و سردار را از پشت و روی کار آگاه میکرد و تحریض می کرد که سستی نکند و این ملک و فرمانفرمایی از دست ندهد. پادشاه از این کارها نیک آگاه بود ، موید الدوله را به خلوت دستورالعملها فرموده بود ، شاهزاده بیامد بهمانروز ورود امین لشکر را بند نهاد و دیگر کارها کرد سردار چون از تبریزیان مایوس شد به فکرتهای دیگر افتاد که از موید الدوله انتقام گیرد ، یکی از آنکارها من دیدم که به ضیاءالدوله یعنی محمد میرزا پسر نوزدهم عباس میرزا به خطّ خود نوشته بود که راه ها با اشرار شاهسون آشفته کند و فرمان موید الدوله نبرد تا ننگی نباشد باز شنیدم که بسنه اردلان طایفه اورامان عصیان کردند و دولت محتاج شد به سوق عسگر ،آنجا رزم های بزرگ شد تا محمد بیک اورامانی که رئیس عاصیان بود کشته و حصون آنجا مفتوح شد به اهتمام معتمدالدوله فرهاد میرزا ، گفتند آنمردم را سردار محرک بود به فرمان نبردن از معتمد الدوله و سندی از سردار بدست آمد که به محمد بیک نوشته بود.

موید الدوله پس از محبوس کردن میرزا قهرمان مشیر لشکر تفصیل تحریکات عزیزخان و مشیر لشکر را به تهران نوشت و میرزا یوسف مستوفی الممالک که سمت صدارت داشت از موید الدوله طرفداری نمود و روسای لشکری هم با ایشان همصدا شدند و میرزا قهرمان را به اسم حساب لشکر مبلغ های گزاف باقی دار کردند و هفتاد هزار تومان بر او نوشتند عزیزخان گفت که هیچ بر ذمه میرزا قهرمان نیست، آنچه گرفته به من داده او نوکری است که از من مواجب معین میبرد و این وجه را بر ذمه نهاد که بدهد و این معنی خیلی از او در نظرها مستحسن افتاد ولی فایده ای بر عمل مترتب نشد، از عمل معزول شده مامور به توقف در دماوند گردید. رجال دولت بدان قدر از او راضی نشدند و گفتند در حساب اشتباه است بالاخره یکصد و پنجاه هزار تومان بر ذمه او نهاده گفتند او را که میسر نیست نقد بدهد بهتر اینست که املاکش ضبط دیوان باشد. تا آنگاه که

 

 

از منافع املاکش قرضش ادا شود و خود برود و به سلطان آباد بماند و جزئی خرجی به قدر معاش زمان قدیمش بگیرد تا آسوده شود و چنان کردند املاک ضبط شد و او به توقف به سلطان آباد رفت و رفتنش در سال 1285 بود.

عزیزخان در سال 1286 دوباره احضار شد و در روز ورودش بر حسب امر شاهنشاه بعضی از رجال دولت از او استقبال کرده و وی را با کمال احترام وارد تهران کردند ولی کاری بدستش نبود و با احترام زندگی میکرد ،املاکش را هم به خودش واگذاشتند تا آنگاه که شاهنشاه سفر رشت و گیلان فرمود به او فرمودند که در مراجعت باید در قزوین حاضر باشی ، چنین

جلوه و شهرت کرد که مقصود آنست که باز به آذربایجان برود. این خبر به موید الدوله رسید آنچه مقدمه ترک این فقره بود از دادن پیشکش و تعارف معمول داشت. در مراجعت به قزوین آثاری از آنچه مکنون خاطر شاه بود ظاهر نگشت لیکن حکومت مازندران و تبع حکومت ساوجبلاغ به دلیل املاک فراوان در آنجا و سرتیپی همان فوج چهارم تبریز را که در شیراز داشت به او دادند و او با بی میلی پذیرفت زیرا که بعد از عزل از ریاست کل عساکر کمتر از سرداری آذربایجان را توقع نداشت.

عزیزخان سردار کل بالاخره در اوایل سال 1267 به آرزوی دیرینه خود یعنی پیشکاری آذربایجان نائل شد و به جای موید الدوله معزول به تبریز آمد ولی در این موقع پیری او را در یافته و ولیعهد نیز بزرگ شده بود و دیگر آن شکوه و شهامت سابق در او باقی نبود و با مردم با ملایمت رفتار میکرد و بالاخره در شب چهارشنبه هیجدهم شوال 1287 عزیزخان سردار کل در هشتاد سالگی بعد از بیست روز ناخوشی در تبریز درگذشت و در بقعه سید حمزه در محلّه سرخاب تبریز دفن گردید.

                                                                                                         «روحش شاد باد.»

 


برچسب‌ها: عزیز خان در دربار قاجار, منصور پورموذن
نوشته شده توسط منصور پورموذن در ساعت 22:31 | لینک  |